zona ve sırt ağrısı

Sırtınızın veya belinizin sadece bir tarafında, aniden başlayan, daha önce hiç yaşamadığınız tuhaf, yanıcı, batıcı ve şiddetli bir ağrınız mı var? Bu ağrı, sanki derinizin altında bir şeyler oluyormuş gibi hassas ve giysilerinizin teması bile rahatsız edici mi? Kas gevşetici ve standart ağrı kesiciler pek işe yaramıyor ve ağrınızın nedenini bir türlü anlayamıyor musunuz? Bel fıtığı, kas spazmı, hatta böbrek taşı gibi tanılar aklınızdan geçerken, asıl tanının yıllardır sinirlerinizde pusuya yatmış, çocukluktan kalma bir durum olabileceği hiç aklınıza geldi mi? Bu durum, Zona (Herpes Zoster) enfeksiyonunun, o meşhur döküntüsü ortaya çıkmadan önceki habercisi olan prodromal ağrının en tipik tarifidir. Bu yazıda, zonanın neden sıklıkla bir sırt ağrısı olarak başladığını, bu aldatıcı ağrının ardındaki nedenleri, “döküntüsüz zona” gibi nadir durumları ve bu viral enfeksiyonu en az hasarla atlatmanın yollarını inceleyeceğiz.

Zona Nedir?

Zona, suçiçeği geçirmemize neden olan Varicella-Zoster Virüsü (VZV)‘nün, yıllar sonra yeniden aktifleşmesiyle ortaya çıkan bir enfeksiyondur. Suçiçeği iyileştikten sonra virüs vücudu terk etmez; omuriliğin her iki yanında yer alan ve duyu sinirlerinin “ana santralleri” olan dorsal kök ganglionlarına yerleşir ve burada yıllarca, hatta on yıllarca sessizce, “uykuda” kalır.

Yıllar sonra, bağışıklık sistemimizin zayıfladığı bir anda (ileri yaş, stres, hastalık, bağışıklığı baskılayan ilaçlar gibi nedenlerle), bu uyuyan virüs yeniden uyanır. Uyandığı gangliondan çıkar ve o sinirin sorumlu olduğu cilt bölgesine (dermatom) doğru, sinir lifleri boyunca ilerlemeye başlar. İşte bu yolculuk, hastalığın en aldatıcı ve en ağrılı dönemidir.

Zona; suçiçeği etkeni Varicella-zoster virüsünün (VZV) dorsal kök ganglionunda yıllarca sessiz kaldıktan sonra tekrar aktifleşmesiyle ortaya çıkan, dermatomal dağılımlı ağrı ve döküntü ile seyreden bir enfeksiyondur. Suçiçeği iyileştikten sonra virüs vücudu terk etmez; omuriliğin her iki yanında yer alan ve duyu sinirlerinin “ana santralleri” olan dorsal kök ganglionlarına yerleşir ve burada yıllarca, hatta on yıllarca sessizce, “uykuda” kalır. Yıllar sonra, bağışıklık sistemimizin zayıfladığı bir anda (ileri yaş, stres, hastalık, bağışıklığı baskılayan ilaçlar gibi nedenlerle), bu uyuyan virüs yeniden uyanır. Uyandığı gangliondan çıkar ve o sinirin sorumlu olduğu cilt bölgesine (dermatom) doğru, sinir lifleri boyunca ilerlemeye başlar. İşte bu yolculuk, hastalığın en aldatıcı ve en ağrılı dönemidir. En sık torasik dermatomlar tutulur, bu nedenle başlangıç dönemde sırt/bel ağrısı sık görülür ve mekanik bel ağrısı ya da siyatikle karışabilir. Tanıda klinik + MR diğer tanıları dışlamada fayda sağlar, döküntünün eşlik etmediği zonada PCR/seroloji ile zoster sine herpete doğrulanabilir. Antiviral tedavi (asiklovir/valasiklovir/famsiklovir) ilk 72 saatte başlanır; akut ağrıyı azaltır ve iyileşmeyi hızlandırır. Tedaviye Glukokortikoid eklemek Post Herpetik Nevralji’yi azaltmamakta, yalnızca seçilmiş hastalarda kısa süreli akut ağrı kontrolüne katkı sağlayabilmektedir. Rekombinant zona aşısı (RZV, Shingrix) 50 yaş üstünde %90 üzeri koruma sağlar ve Post Herpetik Nevralji riskini de düşürür

Aldatıcı Ağrı: Döküntüden Önceki Fırtına (Prodromal Faz)

Virüs, sinir lifi boyunca cilde doğru ilerlerken, sinirin kendisini iltihaplandırır ve tahriş eder. Bu durum, ciltte henüz hiçbir belirti yokken, o sinirin sorumlu olduğu bölgede şiddetli, nöropatik karakterde bir ağrının başlamasına neden olur. Bu döküntü öncesi ağrılı döneme “prodromal faz” denir ve genellikle 2 ila 7 gün (bazen daha uzun) sürebilir.

Eğer uyanan virüs, sırt veya bel bölgemizden sorumlu bir torakal veya lomber sinir ganglionunda ise, bu prodromal ağrı, tam olarak o bölgede, vücudun sadece bir tarafında (sağ veya sol), bir kuşak gibi saran bir sırt veya bel ağrısı olarak hissedilir.

• Ağrının Karakteri: Bu, mekanik bir bel ağrısından çok farklıdır. Genellikle yanıcı, batıcı, elektrik çarpması gibi, kaşıntılı ve aşırı hassas (allodini) bir ağrıdır.

• Tanısal Zorluk: Bu aşamada, ortada hiçbir döküntü olmadığı için, bu ağrı çok kolay bir şekilde kas spazmı, bel fıtığı, böbrek taşı, safra kesesi sorunu ve hatta kalp ağrısı gibi durumlarla karıştırılabilir. Hastalar, genellikle bu dönemde farklı branşlara başvurur ve yapılan tetkikler (film, kan tahlili) normal çıkar.

Birkaç gün sonra, virüs cilde ulaştığında, o bölgede meşhur, içi su dolu, gruplar halinde bulunan ağrılı kabarcıklar (veziküller) ortaya çıkar ve tanı kesinleşir.

Zona oldukça yaygındır. Hayatı boyunca her 3 kişiden 1’inin zona geçireceği tahmin edilmektedir. Zona için en büyük risk faktörü yaştır. Hastalığın görülme sıklığı 50 yaşından sonra dramatik bir şekilde artar. 85 yaşına gelen insanların yarısı en az bir kez zona atağı geçirmiştir. Kadınlarda erkeklere göre biraz daha sık görülür. Bağışıklık sistemini zayıflatan her türlü durum (kanser, HIV, organ nakli, kortizon gibi ilaçlar) zona riskini artırır.

Zonada Tedavi Seçenekleri

Zona tedavisinin iki ana hedefi vardır: akut enfeksiyonu kontrol altına almak ve en korkulan komplikasyon olan Postherpetik Nevralji (PHN)‘yi, yani döküntü iyileştikten sonra aylarca, hatta yıllarca devam edebilen inatçı sinir ağrısını önlemek.

• İlk 72 Saat Kritik: Tedavinin temel taşı, antiviral ilaçlardır (Asiklovir, Valasiklovir, Famsiklovir). Bu ilaçların, döküntü başladıktan sonraki ilk 72 saat içinde başlanması, hem hastalığın şiddetini ve süresini azaltmada hem de Post Herpetik Nevralji gelişme riskini yaklaşık %50 oranında düşürmede kritik öneme sahiptir. Bu nedenle, tek taraflı, ağrılı bir döküntü fark ettiğinizde zaman kaybetmeden bir hekime başvurmanız hayati önem taşır.

• Ağrı Yönetimi:

  • Akut Ağrı: Basit ağrı kesiciler, NSAID’ler ve şiddetli vakalarda opioidler kullanılabilir. Nöropatik karakterdeki ağrı için gabapentin veya pregabalin gibi ilaçlar da erken dönemde eklenebilir.

  • Postherpetik Nevralji (PHN) Tedavisi: Bu artık bir enfeksiyon değil, bir sinir hasarı ağrısıdır. Tedavisi, nöropatik ağrı ilaçları (gabapentin, pregabalin, amitriptilin gibi), lidokainli bantlar ve kapsaisinli kremler üzerine kuruludur.

En İyi Tedavi: Önleme (Zona Aşısı)

Günümüzde, zonadan ve en korkulan komplikasyonu olan Post Herpetik Nevralji’den korunmanın en etkili yolu aşıdır. Özellikle 50 yaş ve üzerindeki yetişkinler için önerilen yeni nesil rekombinant zoster aşısı, hem zona hastalığını hem de Post Herpetik Nevralji’yi önlemede %90’ın üzerinde bir etkinliğe sahiptir ve son derece güçlü bir koruma sağlar.