Distoni ve Spastisite: İstemsiz Kasılma, Sertlik ve Ağrı
Distoni ve spastisite dışarıdan benzer görünebilir; ikisi de kaslarda istemsiz kasılma, ağrı ve hareket güçlüğüne yol açabilir. Fakat oluş mekanizmaları, muayene bulguları ve tedavi kararları birbirinden farklıdır.
Tıbbi inceleme: Bu sayfa Dr. Öğr. Üyesi Bilgehan Potoğlu tarafından hazırlanmış ve tıbbi olarak gözden geçirilmiştir. İçerik genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel tanı ve tedavi kararının yerine geçmez.
Distoni ve spastisite arasındaki temel fark nedir?
Distoni, beynin hareketi planlayan ve düzenleyen ağlarından gelen anormal sinyaller nedeniyle kasların istemsiz, çoğu zaman bükücü veya döndürücü paternlerle kasılmasıdır; anormal duruş ve tekrarlayan hareketler ön plandadır. Spastisite ise beyin veya omurilikteki üst motor nöron yollarının hasarı sonrası gelişen, hıza bağlı kas sertliği ve harekete direnç tablosudur. Distonide sorun daha çok “yanlış hareket komutu”; spastisitede sorun “kasları frenleyen sinirsel kontrolün azalması” şeklinde düşünülebilir. Bu ayrım önemlidir, çünkü botulinum toksin, rehabilitasyon, ilaç tedavisi, baklofen pompası veya derin beyin stimülasyonu gibi seçenekler doğru tanıya göre planlanır.
Distoni ve Spastisite Nedir?
Hareket etmek çoğu zaman farkında bile olmadığımız kadar doğal bir süreçtir. Yürürken, konuşurken, başımızı çevirirken ya da elimizle bir nesneyi kavrarken beynimiz, omuriliğimiz, sinirlerimiz ve kaslarımız arasında çok hassas bir iletişim gerçekleşir.
Bu sistem uyumlu çalıştığında hareketlerimiz akıcı, dengeli ve kontrollüdür. Ancak sinir sisteminin hareketi düzenleyen bölgelerinde veya sinir yollarında sorun geliştiğinde kaslar normalden farklı davranmaya başlayabilir. Kimi zaman kaslar istemsiz şekilde kasılır, kimi zaman vücudun bir bölümü anormal bir pozisyona zorlanır, kimi zaman da kaslarda belirgin sertlik ve hareket kısıtlılığı ortaya çıkar.
Distoni ve spastisite bu tabloların iki önemli örneğidir. İkisi de istemsiz kasılma, ağrı, hareket güçlüğü ve günlük yaşam aktivitelerinde zorlanmaya yol açabilir; ancak distoni hareketin planlanması ve düzenlenmesiyle ilişkili beyin ağlarından, spastisite ise beyin veya omurilikten kaslara giden hareket kontrol yollarındaki hasardan kaynaklanır.
İstemsiz hareket ve anormal duruş
Beyin kaynaklı anormal motor sinyal
- Bükücü, döndürücü veya tekrarlayıcı kasılmalar
- Belirli bir patern gösteren anormal duruş
- Hareketle artabilir, bazen istirahatte de sürebilir
- Servikal distoni, blefarospazm, yazıcı krampı gibi örnekler
Hıza bağlı kas sertliği ve direnç
Üst motor nöron yolu hasarı
- Eklem hızlı hareket ettirildiğinde direnç artar
- Kas sertliği, spazm ve hareket kısıtlılığı yapabilir
- İnme, omurilik yaralanması, MS, serebral palsi sonrası görülebilir
- Yürüme, bakım, hijyen ve uyku kalitesini etkileyebilir
Distoni Nedir?
Distoni, kasların istemsiz ve tekrarlayıcı şekilde kasılması sonucunda vücudun bir bölümünde anormal duruş, bükülme, dönme veya istemsiz hareketlerin ortaya çıkmasıdır. Distonide sorun çoğu zaman kasın kendisinde değil, kaslara giden hareket komutlarının düzenlenmesindedir.
Normal bir harekette bir kas kasılırken ona zıt yönde çalışan kasın gevşemesi gerekir. Örneğin başı bir yöne çevirmek için bazı boyun kasları kasılırken karşı taraftaki kaslar gevşer. Distonide bu denge bozulabilir; birbirine zıt kas grupları aynı anda kasılabilir. Bu durum hareketin akıcılığını bozar ve anormal pozisyonlara, tekrarlayan hareketlere veya ağrılı kasılmalara yol açabilir.
Distoni Türleri
Distoni bazen yalnızca tek bir vücut bölgesini etkiler; buna fokal distoni denir. En sık örneklerden biri servikal distonidir: boyun kasları istemsiz şekilde kasılarak başın sağa, sola, öne veya arkaya doğru dönmesine ya da eğilmesine neden olabilir. Göz kapaklarında istemsiz kapanma ile seyreden blefarospazm, yazı yazarken elde kasılma oluşturan yazıcı krampı, müzisyenlerde belirli hareketler sırasında gelişen el distonileri ve daha yaygın vücut tutulumuyla seyreden jeneralize distoni diğer örneklerdir.
Distoni Neden Olur?
Distoni tek bir nedene bağlı değildir. Bazı hastalarda belirgin bir neden saptanamayabilir; bu grup genellikle idiyopatik distoni olarak değerlendirilir. Bazı hastalarda ise genetik yatkınlık, geçirilmiş beyin hasarı, doğumsal nörolojik hastalıklar, inme, travma, bazı ilaçlar veya metabolik hastalıklar rol oynayabilir.
Distoninin ortaya çıkmasında bazal ganglionlar, talamus, serebellum ve motor korteks gibi hareketi düzenleyen beyin ağlarının rol oynadığı düşünülür. Bu nedenle distoni yalnızca “kas hastalığı” olarak değil, sinir sisteminin hareket kontrol ağlarını ilgilendiren nörolojik bir tablo olarak değerlendirilmelidir.
Distoni Belirtileri Nelerdir?
- Boyunda istemsiz dönme, eğilme veya kasılma
- Başın belirli bir yöne çekilmesi
- Göz kapaklarında istemsiz kapanma veya sık kırpma
- El, kol, ayak veya bacakta tekrarlayıcı kasılmalar
- Yazı yazarken, müzik aleti çalarken veya ince motor hareketlerde zorlanma
- Kasılmaya bağlı ağrı, yorgunluk ve hareket kısıtlılığı
- Stres, yorgunluk veya belirli hareketlerle şikâyetlerde artış
- Bazı hastalarda dokunma veya belirli bir manevra ile geçici rahatlama
Tanıda önemli ipucu: Distonide kasılmalar çoğu zaman belirli bir patern gösterir. Yani hareket rastgele değil, hastada benzer şekilde tekrarlayan bir duruş veya kasılma örüntüsü olarak izlenir. Bu özellik tanıda değerli ipuçlarından biridir.
Spastisite Nedir?
Spastisite, kaslarda hıza bağlı olarak artan sertlik ve direnç gelişmesidir. En temel özelliği, bir eklem hızlı hareket ettirilmeye çalışıldığında kasın aniden sertleşmesi veya harekete direnç göstermesidir. Yavaş hareketlerde direnç daha az hissedilebilirken, hızlı hareketlerde kas daha belirgin şekilde “kilitlenmiş” gibi davranabilir.
Spastisite genellikle üst motor nöron sendromu kapsamında değerlendirilir. Üst motor nöronlar, beyinden başlayıp omurilik üzerinden kas hareketlerini düzenleyen sinir yollarıdır. Bu yollar hasar gördüğünde kaslara giden frenleyici sinyaller azalabilir; sonuçta kaslar gerilmeye karşı aşırı cevap verir ve sertlik ortaya çıkar.
Spastisite her zaman tamamen zararlı bir bulgu olarak değerlendirilmez. Bazı hastalarda belirli düzeyde kas tonusu ayakta durmaya veya transferlere yardımcı olabilir. Ancak şiddetli spastisite ağrıya, hijyen güçlüğüne, uyku sorunlarına, yürüme bozukluğuna, eklem hareket kısıtlılığına ve zamanla kontraktür adı verilen kalıcı sertliklere neden olabilir.
Spastisite Neden Olur?
Spastisite kasın kendisinden kaynaklanan bir problem değildir. Asıl sorun, beyin veya omurilikteki hareket kontrol yollarının hasar görmesidir. Bu hasar sonucunda kasların aşırı kasılmasını engelleyen sinirsel denge bozulur.
- İnme yani felç sonrası gelişen beyin hasarı
- Omurilik yaralanmaları
- Serebral palsi
- Multipl skleroz
- Travmatik beyin hasarı
- Beyin veya omurilik tümörleri
- Bazı doğumsal veya ilerleyici nörolojik hastalıklar
Spastisite Belirtileri Nelerdir?
- Kaslarda sertlik ve gerginlik
- Kol veya bacak hareketlerinde kısıtlılık
- Hızlı hareketlerde kasın aniden direnç göstermesi
- Yürüme sırasında bacakta kasılma, makaslama veya ayak ucuna basma
- Elin yumruk şeklinde kapanması
- Dirsek, diz, kalça veya ayak bileğinde hareket açıklığının azalması
- Kas spazmları, ağrı, uyku bozukluğu ve yorgunluk
- Günlük bakım, giyinme, temizlik ve transferlerde zorlanma
- Uzun dönemde eklem sertliği ve kontraktür gelişimi
Erken değerlendirme önemlidir: Tedavi edilmeyen şiddetli spastisite yalnızca hareketi değil, bakım kalitesini ve yaşam konforunu da etkileyebilir. Özellikle yatağa bağımlı veya hareket kabiliyeti sınırlı hastalarda bası yarası, hijyen güçlüğü ve ağrı gibi ek sorunlara zemin hazırlayabilir.
Distoni ve Spastisite Arasındaki Farklar
Distoni ve spastisite bazen birbirine benzeyebilir. Her ikisinde de kaslarda istemsiz kasılma, ağrı ve hareket bozukluğu görülebilir. Ancak klinik olarak önemli farkları vardır: distonide temel sorun istemsiz ve çoğu zaman patern gösteren kas kasılmalarıdır; spastisitede ise temel özellik kas sertliğinin hareket hızına bağlı olmasıdır.
| Özellik | Distoni | Spastisite |
|---|---|---|
| Temel sorun | İstemsiz hareket veya anormal duruş | Hıza bağlı kas sertliği ve direnç |
| Mekanizma | Hareket kontrol ağlarında anormal motor sinyal | Üst motor nöron / kortikospinal yol hasarı |
| Muayene ipucu | Patern gösteren bükülme, dönme veya tekrarlayıcı hareket | Eklem hızlı hareket ettirildiğinde direnç artışı |
| Sık örnekler | Servikal distoni, blefarospazm, yazıcı krampı | İnme, omurilik yaralanması, serebral palsi, MS sonrası kas sertliği |
| Tedavi odağı | Fokal kas hedefleme, botulinum toksin, seçilmiş olguda DBS | Rehabilitasyon, tonus kontrolü, botulinum toksin, seçilmiş olguda baklofen pompası |
Kasılmayı Adlandırmak, Tedavinin Yarısıdır
“Kasım kasılıyor” cümlesi tek başına tanı koydurmaz. Kasılma patern mi gösteriyor, hıza bağlı mı artıyor, istirahatte devam ediyor mu, hareketle mi tetikleniyor, bir kas grubu mu yoksa geniş bir bölge mi etkileniyor? Bu soruların yanıtı tedavi yolunu değiştirir. Çünkü distoni gibi görünen bir tabloya spastisite tedavisi, spastisite gibi görünen bir tabloya da distoni odaklı tedavi planlamak hastaya gerçek faydayı sağlamayabilir.
Bir Hastada İkisi Birlikte Olabilir mi?
Evet. Özellikle serebral palsi, travmatik beyin hasarı veya yaygın nörolojik etkilenmelerde hem distonik kasılmalar hem de spastisite aynı hastada görülebilir. Bu durum bazen karma tonus bozukluğu olarak ele alınır ve tedavi planını daha ayrıntılı hale getirir.
Distoni ve Spastisite Ağrı Yapar mı?
Evet. Hem distoni hem de spastisite ağrıya neden olabilir. Distonide ağrı genellikle sürekli kas kasılması, anormal duruş, eklem ve yumuşak doku zorlanması sonucunda gelişir. Örneğin servikal distonide boyun ve omuz ağrısı sık görülebilir.
Spastisitede ise ağrı; kas sertliği, spazmlar, eklem hareket kısıtlılığı, yanlış pozisyonlanma ve zamanla gelişen kontraktürlerle ilişkili olabilir. Özellikle inme veya omurilik yaralanması sonrası gelişen spastisitede ağrı, hastanın rehabilitasyon sürecini ve günlük bakımını zorlaştırabilir.
Bu nedenle tedavide amaç yalnızca kası gevşetmek değildir. Ağrıyı azaltmak, hareket açıklığını korumak, fonksiyonu artırmak, bakım kolaylığı sağlamak ve yaşam kalitesini iyileştirmek birlikte hedeflenmelidir.
Tanı Nasıl Konur?
Tanıda en önemli basamak ayrıntılı klinik muayenedir. Hekim; kasılmanın tipi, hangi kas gruplarını etkilediği, hareketle ilişkisi, hıza bağlı olup olmadığı, eşlik eden nörolojik bulgular ve hastanın geçmiş öyküsünü birlikte değerlendirir.
- Nörolojik muayene
- Kas tonusu ve refleks değerlendirmesi
- Yürüme ve duruş analizi
- EMG incelemesi
- Beyin veya omurilik MR görüntülemesi
- Kan testleri veya metabolik değerlendirmeler
- Genetik değerlendirme
- Fonksiyonel ölçekler ve rehabilitasyon değerlendirmesi
Her hastada tüm tetkikler gerekli değildir. Tanı ve tedavi planı, hastanın klinik durumuna göre şekillendirilmelidir.
Distoni ve Spastisite Tedavisi
Tedavi; hastalığın nedenine, tutulan vücut bölgesine, şiddetine, ağrı düzeyine ve hastanın günlük yaşam hedeflerine göre planlanır. Her iki durumda da tek bir standart tedavi yaklaşımı yoktur; tedavi kişiye özel düzenlenmelidir.
Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon
Spastisitede germe egzersizleri, eklem açıklığını koruma, pozisyonlama, ortez ve yürüme eğitimi ön plandadır. Distonide ise hareket kontrolünü yeniden eğitme, tetikleyicileri tanıma ve gevşeme stratejileri hedeflenir.
İlaç Tedavileri
Spastisitede baklofen, tizanidin, dantrolen veya benzodiazepinler; distonide ise antikolinerjikler, benzodiazepinler, baklofen veya seçilmiş ilaçlar değerlendirilebilir. Kas tonusunu aşırı azaltmak bazı hastalarda fonksiyon kaybı yaratabileceği için hekim kontrolü şarttır.
Botulinum Toksin Enjeksiyonları
Fokal distoni ve fokal spastisitede bilimsel kanıtı güçlü seçeneklerden biridir. Amaç aşırı çalışan kasların aktivitesini geçici olarak azaltmaktır. Doğru kas seçimi için EMG veya ultrason rehberliği gerekebilir.
Servikal distoni ve spastisitede botoks →İntratekal Baklofen Pompası
Ağızdan ilaçlarla yeterli yanıt alınamayan veya yan etkiler nedeniyle tedavinin sürdürülemediği şiddetli spastisite durumlarında değerlendirilir. Baklofen doğrudan omurilik sıvısına verilir; pompa dolumları ve yakın takip gerekir.
Baklofen pompası dolumu ve cerrahisi →Derin Beyin Stimülasyonu
İlaç ve botulinum toksin uygulamalarından yeterli fayda görmeyen seçilmiş distoni hastalarında gündeme gelebilen cerrahi yöntemdir. En sık hedeflerden biri globus pallidus internus, yani GPi bölgesidir.
Kişiye Özel Tedavi Haritası
Tedavinin amacı istemsiz kasılmaları azaltmak, ağrıyı kontrol altına almak, eklem hareket açıklığını korumak, bakım kalitesini ve yaşam konforunu artırmaktır. Tanı netleşmeden tedavi seçmek doğru değildir.
Servikal distoni ve spastisite tedavileri →İlişkili içerikler: İnme sonrası kas sertliği için felç ve inme sonrası ağrı, omurilik hasarı sonrası tablolar için omurilik yaralanması sonrası kronik ağrı, santral kökenli ağrılar için santral sinir sistemi kaynaklı ağrılar sayfalarına da bakabilirsiniz.
Tekirdağ'da Distoni ve Spastisite Değerlendirmesi
Tekirdağ, Çorlu, Çerkezköy, Lüleburgaz, Edirne, Kırklareli ve İstanbul Avrupa Yakası çevresinden başvuran hastalarda; distoni, spastisite, istemsiz kasılma, kas sertliği, inme sonrası kasılma, omurilik yaralanması sonrası spastisite veya servikal distoni gibi durumlarda kişiye özel değerlendirme yapılır.
Hizmet Bölgeleri ve Yerel Bağlam
Hareket bozukluğu ve spastisite değerlendirmesi yalnızca tedavi seçmek için değil; doğru tanıyı koymak, gereksiz işlemlerden kaçınmak ve uygun hastada rehabilitasyon, botulinum toksin, baklofen pompası veya DBS gibi seçenekleri bilimsel çerçevede tartışmak için yapılır.
Yerel hastalarda muayene, tedavi planı ve takip randevuları aynı merkezde organize edilebilir.
Çorlu'dan başvuran hastalarda ilk değerlendirme ve gerekli tedavi yönlendirmesi tek randevuda planlanabilir.
Çerkezköy ve çevresinde spastisite, inme sonrası kas sertliği veya servikal distoni şikâyeti olan hastalar için ulaşılabilir bir merkezdir.
Lüleburgaz'dan gelen hastalarda MR ve önceki tedavi notları ön değerlendirme için randevu öncesi paylaşılabilir.
Edirne'den başvuran hastalarda özellikle ileri tedavi seçenekleri ve ikinci görüş değerlendirmesi için yapılandırılmış planlama yapılır.
İstanbul Avrupa Yakası'ndan gelen hastalar için randevu saati ve dönüş planı aynı gün değerlendirilebilecek şekilde düzenlenebilir.
Hangi Durumlarda Doktora Başvurulmalıdır?
- Boyunda, elde, ayakta veya vücudun başka bir bölgesinde tekrarlayan istemsiz kasılmalar varsa
- Baş istemsiz şekilde bir yöne dönüyor veya eğiliyorsa
- İnme, omurilik yaralanması, MS veya serebral palsi sonrası kas sertliği geliştiyse
- Kas sertliği yürüme, oturma, bakım veya hijyen süreçlerini zorlaştırıyorsa
- Ağrı, spazm veya hareket kısıtlılığı günlük yaşamı etkiliyorsa
- Daha önce verilen tedavilere rağmen şikâyetler devam ediyorsa
- Botulinum toksin, baklofen pompası veya beyin pili gibi ileri tedavi seçenekleri hakkında değerlendirme gerekiyorsa
Sık Sorulan Sorular
Distoni ve spastisite aynı hastalık mıdır?
Hayır. Distoni ve spastisite birbirine benzeyen belirtiler oluşturabilir; ancak aynı hastalık değildir. Distonide istemsiz, çoğu zaman bükücü veya döndürücü kasılmalar ön plandadır. Spastisitede ise kas sertliği hıza bağlıdır; eklem hızlı hareket ettirildiğinde direnç artar.
Distoni kas hastalığı mıdır?
Distoni genellikle kasın kendisinden kaynaklanan bir hastalık değildir. Sorun daha çok beynin hareketi düzenleyen ağlarındaki anormal sinyallerle ilişkilidir. Bu nedenle distoni nörolojik bir hareket bozukluğu olarak değerlendirilir.
Spastisite neden hızlı hareketlerde daha belirgin olur?
Spastisitenin temel özelliklerinden biri hıza bağlı olmasıdır. Eklemi yavaş hareket ettirdiğinizde kas daha az direnç gösterebilir. Hızlı hareket ettirmeye çalıştığınızda germe refleksleri aşırı yanıt verir ve kas aniden sertleşebilir.
Bir hastada hem distoni hem spastisite olabilir mi?
Evet. Özellikle serebral palsi, travmatik beyin hasarı veya yaygın nörolojik etkilenme durumlarında hem distoni hem de spastisite aynı hastada görülebilir. Bu durumda tedavi planı daha ayrıntılı değerlendirme gerektirir.
Distoni ağrı yapar mı?
Evet. Özellikle servikal distonide boyun ve omuz ağrısı sık görülebilir. Sürekli kas kasılması ve anormal duruş, kaslarda yorgunluk ve ağrıya yol açabilir.
Spastisite tedavi edilmezse ne olur?
Tedavi edilmeyen şiddetli spastisite zamanla eklem hareket kısıtlılığına, kontraktürlere, ağrıya, bakım güçlüğüne ve fonksiyon kaybına neden olabilir. Erken değerlendirme ve uygun rehabilitasyon önemlidir.
Botulinum toksin hangi hastalarda kullanılır?
Botulinum toksin, özellikle belirli kas gruplarını etkileyen fokal distoni ve fokal spastisite durumlarında kullanılabilir. Hangi kasa, hangi dozda ve hangi teknikle uygulanacağı hastanın muayenesine göre belirlenmelidir.
Baklofen pompası kimlere uygulanır?
Baklofen pompası, genellikle ağızdan alınan ilaçlarla yeterli kontrol sağlanamayan veya yan etkiler nedeniyle ilaç kullanamayan ağır ve yaygın spastisite hastalarında değerlendirilir. Her hasta için uygun değildir.
Beyin pili distonide etkili midir?
Derin beyin stimülasyonu, seçilmiş distoni hastalarında etkili olabilen cerrahi bir tedavi seçeneğidir. Özellikle dirençli jeneralize distoni veya bazı fokal distoni tiplerinde gündeme gelebilir; uygunluk ayrıntılı değerlendirme gerektirir.
Tedavi seçiminde en önemli kriter nedir?
En önemli kriter doğru tanıdır. Kasılmanın distoni mi, spastisite mi, yoksa ikisinin birlikte görüldüğü karma bir tonus bozukluğu mu olduğu belirlenmeden doğru tedavi planı yapılamaz.
Sonraki Adımınız
Durumunuza göre bilgi, tedavi, ileri girişim veya randevu yolunu seçebilirsiniz.
- Tıp Eğitimi: Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi
- Uzmanlık: Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi Tıp Fakültesi Beyin ve Sinir Cerrahisi A.B.D.
- Uluslararası: Eurospine Diploması, Vita-Salute San Raffaele Hastanesi (Milano)
- Akademik: İstanbul Rumeli Üniversitesi — Dr. Öğr. Üyesi
Bu sayfanın içeriği Dr. Öğr. Üyesi Bilgehan Potoğlu tarafından son olarak 3 Mayıs 2026 tarihinde gözden geçirilmiştir.
Bu sayfa hakkında — şeffaflık, kaynaklar ve güncelleme bilgisi
Yazan ve tıbbi inceleme: Dr. Öğr. Üyesi Bilgehan Potoğlu — Beyin, Sinir ve Omurga Cerrahisi Uzmanı.
Kapsam: Distoni ve spastisite arasındaki farklar, ağrı ilişkisi, tanı yaklaşımı, rehabilitasyon, botulinum toksin, intratekal baklofen pompası ve derin beyin stimülasyonu seçenekleri.
Güncelleme politikası: Tıbbi içerikler en az 6 ayda bir gözden geçirilir; yeni kılavuz veya kanıt değişikliği olduğunda daha erken güncellenir.
Hata bildirimi: İçerikte düzeltme öneriniz varsa iletisim@drbilgehan.com adresinden bildirebilirsiniz.
Önemli yasal uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı, tedavi ya da acil müdahale kararı yerine geçmez. Distoni, spastisite, istemsiz kasılma, ilerleyici güç kaybı, yürüme bozukluğu veya şiddetli ağrı şikâyetleriniz varsa yüz yüze hekim değerlendirmesi gerekir.
Tıbbi Kaynaklar ve Referanslar
- Albanese A, et al. Phenomenology and classification of dystonia: a consensus update. Movement Disorders. 2013. PubMed
- Trompetto C, et al. Pathophysiology of spasticity: implications for neurorehabilitation. BioMed Research International. 2014. PubMed
- Simpson DM, et al. Practice guideline update: Botulinum neurotoxin for blepharospasm, cervical dystonia, adult spasticity, and headache. Neurology. 2016. PubMed
- Vidailhet M, et al. Bilateral deep-brain stimulation of the globus pallidus in primary generalized dystonia. New England Journal of Medicine. 2005. PubMed
- Hasnat MJ, Rice JE. Intrathecal baclofen for treating spasticity in children with cerebral palsy. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2015. PubMed