skolyoz ve kifoz

Çocuğunuzun sırtına baktığınızda omuzlarının veya kürek kemiklerinin birinin diğerinden daha yüksekte durduğunu mu fark ettiniz? Veya bir doktor muayenesinde size veya çocuğunuza “omurganızda eğrilik var” mı dedir? Skolyoz teşhisi mi konuldu? Bu kelimeyi duyduğunuzda aklınızda hemen endişe verici tabloların ve zorlu ameliyatların canlanması çok doğaldır. Skolyoz, özellikle en sık görülen tipiyle, çoğu zaman ağrısız, sinsi ilerleyen ve büyük bir kısmı sadece takip gerektiren bir klinik durumdur. O, bir “hastalık”tan çok, omurganın büyüme ve gelişim sürecindeki üç boyutlu bir şekil bozukluğudur. Bu yazıda, skolyozun nedenlerini, kimlerin risk altında olduğunu, erken teşhisin neden önem taşıdığını ve tedavi seçeneklerini bilimsel kanıtlarla inceleyeceğiz.

Skolyoz, omurganın göğüs (torakal) veya bel (lomber) bölgesinde, karşıdan bakıldığında yana doğru eğilmesi olarak bilinse de, aslında çok daha karmaşık, üç boyutlu bir deformitedir. Yana doğru eğilmeye ek olarak, omurlar kendi eksenleri etrafında döner (rotasyon) ve omurganın yandan görünümündeki doğal kavisleri de (kifoz ve lordoz) değişir.

Teşhis için çekilen röntgen filmlerinde, eğriliğin en uç noktalarındaki omurlar arasına çizilen çizgilerle ölçülen açıya “Cobb Açısı” denir. Bir eğriliğin skolyoz olarak adlandırılabilmesi için Cobb açısının en az 10 derece olması gereki. Tedavi kararları, büyük ölçüde bu açının derecesine ve hastanın büyüme potansiyeline göre verilir.

Skolyozun Nedenleri

• İdiyopatik Skolyoz (Nedeni Bilinmeyen): Bu, tüm skolyoz vakalarının %80-85‘ini oluşturan, en yaygın ve en gizemli tiptir. “İdiyopatik”, altta yatan spesifik bir nedenin (kemik hastalığı, kas hastalığı, enfeksiyon vb.) bulunamadığı anlamına gelir. Bu çok önemli bir noktadır: İdiyopatik skolyoz, kötü duruş, ağır çanta taşımak, yanlış yatakta yatmak veya spor yapmamak gibi nedenlerle oluşmaz! Bu, ailelerin ve çocukların üzerindeki suçluluk duygusunu kaldıran en önemli bilgidir. Genetik bir yatkınlığın rol oynadığı düşünülmektedir. Geliştiği yaşa göre üçe ayrılır:

  • İnfantil İdiyopatik Skolyoz: 0-3 yaş arası.

  • Jüvenil İdiyopatik Skolyoz: 4-10 yaş arası.

  • Adolesan İdiyopatik Skolyoz: 10 yaşından sonra, ergenliğin hızlı büyüme atağı sırasında ortaya çıkan en sık formdur.

• Konjenital (Doğuştan) Skolyoz: Anne karnındaki gelişim sırasında omur kemiklerinde meydana gelen bir anomali (yarım omur, yapışık omurlar gibi) sonucu ortaya çıkar. Daha nadirdir ancak ilerleme potansiyeli daha yüksektir.

• Nöromusküler Skolyoz: Serebral Palsi, kas distrofisi veya omurilik yaralanması gibi, kas ve sinir sistemini etkileyen bir hastalığa bağlı olarak gelişir. Genellikle ilerleyici ve daha ciddi eğriliklerdir.

Görülme Sıklığı: Genel popülasyonda skolyoz (10 dereceden büyük eğrilikler) görülme oranı yaklaşık %2-3‘tür. Küçük dereceli (10-20 derece) eğrilikler kız ve erkek çocuklarda neredeyse eşit oranda görülür. Ancak, eğrilik derecesi arttıkça, kız çocuklarının aleyhine oran dramatik bir şekilde artar. Tedavi (korse veya cerrahi) gerektirecek kadar ilerleme potansiyeli taşıyan 30 derece üzerindeki eğriliklerde, kız/erkek oranı yaklaşık 10:1’e ulaşır. Yani, skolyozun ilerlemesi ve ciddi bir sorun haline gelmesi, büyük ölçüde bir “kız çocukları” sorunudur.

Skolyozda Erken Teşhis

Skolyoz genellikle ağrısız olduğu için sinsi ilerler ve aileler tarafından fark edildiğinde eğrilik derecesi ilerlemiş olabilir. Erken teşhis, korse gibi ameliyatsız yöntemlerin başarılı olması için hayati önem taşır. Ailelerin dikkat etmesi gereken basit belirtiler şunlardır:

• Bir omzun diğerinden daha yüksekte olması.

• Bir kürek kemiğinin diğerine göre daha çıkık veya belirgin olması.

• Bel kavislerinin asimetrik olması, bir tarafta bir boşluk oluşması.

• Kalçanın bir tarafının daha yüksek veya belirgin durması.

• Vücudun bir yana doğru kaymış gibi görünmesi.

• Adam’s Öne Eğilme Testi: Tanıdaki en basit ve en etkili tarama testidir. Çocuktan dizlerini bükmeden, ayakları birleşik bir şekilde, elleriyle ayak parmaklarına dokunmaya çalışması istenir. Bu pozisyonda arkadan bakıldığında, sırtın bir tarafında diğerine göre bir yükseklik veya “hörgüç” (rib hump) görülmesi, omurlardaki dönmenin (rotasyonun) bir işaretidir ve skolyoz şüphesini kuvvetlendirir.

Skolyozda Takip ve Tedavi

Skolyoz tedavisi, iki ana faktöre göre planlanır: 1. Cobb açısının derecesi, 2. Çocuğun kalan büyüme potansiyeli.

Gözlem ve İzlem (< 25 Derece Eğrilikler)

• Büyüme çağındaki bir çocukta saptanan 25 derecenin altındaki eğrilikler için genellikle tedavi gerekmez. Ancak, eğriliğin ilerleyip ilerlemediğini anlamak için, çocuğun büyüme hızına göre 4-6 ay aralıklarla düzenli doktor kontrolleri ve röntgen takipleri yapılır.

Korse Tedavisi (25-45 Derece Arası Eğrilikler)

• Büyümesi devam eden (kemik yaşı tamamlanmamış) bir çocukta, eğrilik 25 dereceyi geçmişse veya takipte ilerleme gösteriyorsa, korse tedavisi gündeme gelir.

• Amaç: Korse tedavisinin amacı, eğriliği “düzeltmek” değil, eğriliğin daha da kötüleşmesini durdurmaktır. Korse, omurgaya dışarıdan stratejik noktalarda baskı uygulayarak, büyüme tamamlanana kadar eğriliğin cerrahi sınıra ulaşmasını engellemeye çalışan bir “kılavuz” görevi görür.

• Başarı: Başarı, tamamen korsenin doğru yapılmasına ve en önemlisi, çocuğun korseyi günde 18-20 saat gibi önerilen sürelerde disiplinli bir şekilde kullanmasına bağlıdır. Doğru uygulandığında, korse tedavisi cerrahi ihtiyacını %70’in üzerinde bir oranla önleyebilir.

Cerrahi Tedavi (> 45-50 Derece Eğrilikler)

• Büyümesi devam eden bir çocukta eğrilik 45-50 dereceyi geçmişse veya büyümesi tamamlanmış bir bireyde 50-55 dereceyi aşmışsa, eğriliğin ilerleme ve ileride akciğer fonksiyonlarını etkileme riski nedeniyle cerrahi tedavi önerilir.

• En sık uygulanan ameliyat, posterior spinal füzyon ve enstrümantasyon‘dur. Bu ameliyatta, omurganın arka tarafından girilerek, omurlara titanyum alaşımlı pedikül vidaları yerleştirilir. Bu vidalara bağlanan iki adet rod (çubuk) yardımıyla, omurga dikkatli bir şekilde düzeltilir ve istenen pozisyonda sabitlenir. Son olarak, omurların birbirine kalıcı olarak kaynaması (füzyon) için kemik greftleri kullanılır. Amaç, eğriliğin olduğu omurları tek ve sağlam bir kemik kolonu haline getirmektir.

Egzersizin Rolü: Skolyoza Özgü Fizik Tedavi (Schroth Metodu)

Geçmişte egzersizin skolyoz üzerine bir etkisi olmadığı düşünülürdü. Ancak günümüzde, skolyoza özgü fizik tedavi egzersizlerinin, özellikle de Schroth Metodu gibi üç boyutlu yaklaşımların, tedavinin önemli bir parçası olduğu kabul edilmektedir. Bu egzersizler, tek başlarına büyük bir eğriliği düzeltemez veya korse ihtiyacını ortadan kaldıramazlar. Ancak, gözlem veya korse tedavisi sürecinde:

• Postürü ve kas dengesini iyileştirirler.

• Core kas gücünü artırırlar.

• Korsenin yarattığı düzeltici bası etkisini artırabilirler.

• Ağrıyı azaltabilir ve hastanın yaşam kalitesini yükseltebilirler.

KİFOZ NEDİR?

Aynaya yandan baktığınızda sırtınızın üst kısmında belirgin bir yuvarlaklık veya “kambur” bir duruş mu fark ettiniz? Çocuğunuzun sürekli omuzları önde, kambur durmasından mı endişeleniyorsunuz? Kifoz, sırt omurgasının öne doğru olan doğal eğriliğinin artması durumudur ve modern yaşamın getirdiği duruş bozukluklarından, omurganın büyüme sorunlarına kadar pek çok farklı nedenden kaynaklanabilir. Bu durum, sadece bir duruş sorunu olmaktan çıkıp, sırt ağrısı, hareket kısıtlılığı ve hatta ileri vakalarda nefes alma zorluklarına yol açabilir. 

Omurgamız, yandan bakıldığında, yükleri dengelemek ve esneklik sağlamak için tasarlanmış doğal kavislere sahiptir. Boyun ve bel bölgemizdeki kavisler içe doğru (lordoz) iken, sırt (torakal) bölgemizdeki kavis dışa doğrudur ve buna “kifoz” denir. Sağlıklı bir bireyde, sırt omurgasındaki bu dışa doğru kavisin 20 ila 45 derece arasında olması tamamen normal ve gereklidir. Sorun, bu doğal eğriliğin 45-50 derecenin üzerine çıkmasıyla başlar. Bu duruma tıbbi olarak “Hiperkifoz” denir, ancak halk arasında ve hatta hekimler arasında kısaca “kifoz” olarak adlandırılır. Yani, birine kifoz teşhisi konulduğunda, kastedilen aslında bu anormal artıştır.

Kifoz Nedenleri Nelerdir?

Kifozun nedenini ve yapısını anlamak, doğru tedavi için en kritik adımdır. Üç ana tipi vardır:

1. Postüral Kifoz

Bu durum, en sık görülen, en iyi huylu ve tamamen duruş alışkanlıklarına bağlı olan kifoz tipidir. Omurlarda veya disklerde herhangi bir yapısal bozukluk yoktur. Sorun, kasların ve bağların kötü duruşa adapte olmasıdır. En sık, ergenlik çağındaki gençlerde (özellikle kız çocuklarında), uzun boylu bireylerde ve masa başında uzun saatler geçiren yetişkinlerde görülür. “Text Neck Sendromu” ile de yakından ilişkilidir. Eğrilik genellikle esnektir. Yani, kişi bilinçli olarak kendini düzelttiğinde veya sırtüstü yattığında kamburluk kaybolur. Genellikle ağrıya neden olmaz, ancak uzun vadede kas yorgunluğuna ve hafif ağrılara yol açabilir.

2. Scheuermann Kifozu

Bu durum, postüral kifozdan farklı olarak, omurganın kendisinde yapısal bir bozukluktan kaynaklanan, daha sert ve ilerleyici bir kifoz tipidir. Nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, ergenlik dönemindeki hızlı büyüme atağı sırasında, bir veya daha fazla omurun ön kısmının, arka kısmına göre daha yavaş büyümesi sonucu ortaya çıktığı düşünülmektedir. Bu, normalde dikdörtgen olan omurların kama şeklinde bir yapıya evrilmesine yol açar. Genellikle 10-16 yaşları arasındaki ergenlerde, erkek çocuklarda biraz daha sık görülür. Eğrilik sert ve rijittir; yani, kişi kendini düzeltmeye çalıştığında veya yattığında kamburluk kaybolmaz. Genellikle sırtın tepe noktasında ağrıya neden olur ve bu ağrı aktivite ile artar. Röntgen filmlerinde tipik kama şeklindeki omurlar ve disk aralıklarında daralma görülmesiyle tanı konur.

3. Konjenital  Kifoz ve Diğer Nedenler

Konjenital Kifoz: Anne karnındaki gelişim sırasında omurların düzgün oluşmaması (birbirine yapışık kalması veya yarım oluşması) sonucu ortaya çıkan, en nadir ama en ciddi kifoz tipidir. Genellikle ilerleyicidir ve omurilik basısı riski nedeniyle erken cerrahi müdahale gerektirebilir (1).

Dejeneratif (Yaşlılık) Kifozu: İleri yaşlarda, osteoporoz (kemik erimesi) nedeniyle omurlarda meydana gelen çökme kırıkları, disklerin yıpranması ve sırt kaslarının zayıflaması sonucu gelişen ve sık görülen bir durumdur.

Kifozda Tedavi Stratejileri

Tedavi, tamamen kifozun tipine, eğriliğin derecesine ve hastanın yaşına (kalan büyüme potansiyeline) göre planlanır.

Postüral Kifoz Tedavisi

Bu durumun tedavisi neredeyse tamamen fizik tedavi ve egzersize dayanır. Amaç, kötü duruşa neden olan kas dengesizliklerini düzeltmektir.

• Germe Egzersizleri: Sürekli kambur duruş nedeniyle kısalmış ve gerginleşmiş olan göğüs kasları (pektoral kaslar) ve ön omuz kasları gerilir.

• Güçlendirme Egzersizleri: Duruşu dik tutmaktan sorumlu olan zayıf sırt kasları (romboidler, orta/alt trapez) ve core (merkez) kasları güçlendirilir.

• Postür Eğitimi: Günlük yaşamda doğru duruş alışkanlıklarının kazanılması sağlanır. Postüral kifoz, düzenli egzersiz ve duruş farkındalığı ile tamamen düzeltilebilir bir durumdur.

Scheuermann Kifozu Tedavisi

Bu yapısal bir sorun olduğu için tedavi daha karmaşıktır ve eğriliğin derecesine göre basamaklandırılır:

• Gözlem ve Fizik Tedavi (< 50-60 Derece): Eğriliğin hafif olduğu vakalarda, ilerlemeyi izlemek için düzenli kontroller ve sırt kaslarını güçlendirip esnekliği artırmaya yönelik özel fizik tedavi programları (örneğin, Schroth metodu gibi skolyoza özgü egzersizler) uygulanır (6).

• Korse Tedavisi (60-75 Derece Arası): Büyümesi devam eden (kemik yaşı tamamlanmamış) bir ergende, eğrilik orta derecede ve ilerleyici ise, korse tedavisi en etkili ameliyatsız yöntemdir. Korsenin amacı, eğriliği tamamen “düzeltmek” değil, eğriliğin daha da kötüleşmesini durdurmak ve büyüme tamamlanana kadar omurgayı desteklemektir. Başarısı, günde 18-20 saat gibi uzun süreler boyunca disiplinli bir şekilde kullanılmasına bağlıdır.

• Cerrahi Tedavi (> 75-80 Derece): Eğriliğin çok şiddetli olduğu (>75-80 derece), ilerleyici, şiddetli ağrıya neden olan veya nadiren de olsa nörolojik sorunlara yol açan vakalarda cerrahi tedavi düşünülür. Burada önemli kriterlerden birisi de hastanın karşıya bakışının önemli derecede kısıtlanmasıdır. Ameliyatta, omurganın arka tarafından girilerek, omurlara yerleştirilen pedikül vidaları ve bunlara bağlanan rodlar (çubuklar) yardımıyla eğrilik düzeltilir ve omurların bu pozisyonda birbirine kaynaması (füzyon) sağlanır.