sinir hasarına bağlı ağrılar

Ağrı, ızdırap verici olduğu kadar da değerli… Vücudumuzun bilge koruyucusu… Parmağımız yandığında veya bileğimiz burkulduğunda, bu alarm sistemi devreye girerek bizi tehlikeye karşı uyarır ve hasarlı doku iyileşene kadar o bölgeyi korumamızı sağlar. Bu, nosiseptif ağrıdır ve bir amaca hizmet eder. Peki ya bu sistemin  kendisi bozulursa? Hasarlı bir doku olmamasına, yaralar iyileşmiş olmasına rağmen, sistemin kabloları kendi kendilerine sürekli ve anlamsız “arıza var!” sinyalleri göndermeye başlarsa ne olur? İşte bu duruma, Sinir Hasarına Bağlı Ağrı veya tıp dilindeki adıyla Nöropatik Ağrı denir. Bu, bir belirtiden çok, başlı başına bir hastalıktır; sinir sisteminin bir lezyonu veya hastalığı sonucu ortaya çıkan, acı verici ve kronik bir tablodur. Bu yazıda, nöropatik ağrı nedenlerini, nasıl hissedildiğini ve tedavi yöntemlerini inceleyeceğiz.

Nöropatik ağrıyı anlamak için temel farkı kavramak gerekir:

• Nosiseptif Ağrı: Sağlam bir sinir sisteminin, vücuttaki bir hasarı (kesik, yanık, kırık) doğru bir şekilde beyne bildirmesidir. Ağrı, hasarın olduğu yerdedir.

• Nöropatik Ağrı: Ağrı sinyallerini taşıyan sinir sisteminin kendisinin hasar görmesi veya hastalanması sonucu, dışarıda bir neden olmaksızın, anormal ve sürekli ağrı sinyalleri üretmesidir. Ağrının kaynağı, hasarlı sinirin kendisidir.

Bu nedenle nöropatik ağrı, hastalar tarafından genellikle alışılmadık bir Sürekli Yanma, Donma veya Sızlama, Ani, Şok Benzeri Ataklar (Elektrik çarpması, bıçak saplanması), Uyuşma, Karıncalanma, İğne batması gibi farklı şekillerde ifade edilir.

• Allodini: Normalde ağrısız olan bir uyaranın şiddetli ağrıya neden olması durumudur.

• Hiperaljezi: Ağrılı bir uyarana (hafif bir çimdik gibi) karşı abartılı ve aşırı bir ağrı yanıtı verilmesi durumudur.

Nöropatik Ağrı Nedenleri

Sinir sisteminin herhangi bir yerindeki bir hasar nöropatik ağrıya neden olabilir. En sık görülen nedenler şunlardır:

1. Metabolik Nedenler:

   • Diyabetik Nöropati: En yaygın nedendir. Yüksek kan şekerinin, özellikle el ve ayaklardaki uzun sinir liflerine zamanla zarar vermesiyle ortaya çıkar.

2. Enfeksiyonlar:

   • Postherpetik Nevralji: Zona (gece yanığı) enfeksiyonu geçtikten sonra, virüsün hasar verdiği sinir trasesinde devam eden şiddetli, yanıcı ağrıdır.

   • HIV ilişkili nöropati.

3. Travma:

   • Ameliyatlar (örneğin, post-mastektomi ağrısı, kasık fıtığı ameliyatı sonrası ağrı) veya kazalar sırasında sinirlerin doğrudan kesilmesi veya zedelenmesi ile olabilir.

4. Merkezi Sinir Sistemi Hastalıkları:

   • İnme Sonrası Merkezi Ağrı: İnmenin, beynin duyu merkezlerine hasar vermesiyle ortaya çıkar.

   • Multipl Skleroz (MS): Sinirleri koruyan miyelin kılıfının hasar görmesi, anormal sinir sinyallerine ve nöropatik ağrıya yol açar.

   • Omurilik Yaralanması Sonrası Ağrı: Omurilikteki hasarlı sinirlerin ürettiği, genellikle his kaybı olan bölgelerde hissedilen şiddetli ağrıdır.

5. Toksinler ve İlaçlar:

   • Kemoterapiye Bağlı Periferik Nöropati: Bazı kanser ilaçlarının sinirlere toksik etkisiyle oluşur.

6. Sinir Sıkışmaları:

   • Trigeminal Nevralji, Karpal Tünel Sendromu, Bel Fıtığı veya Boyun Fıtığına bağlı sinir kökü basıları da nöropatik ağrının tipik örnekleridir.

Nöropatik ağrı, küresel bir sağlık sorunudur.Yapılan epidemiyolojik çalışmalar, genel popülasyondaki kronik nöropatik ağrı prevalansının %7 ila %10 arasında olduğunu göstermektedir. Bu, milyonlarca insanın bu zorlu durumla yaşadığı anlamına gelir. Nöropatik ağrı, sürekli olması, uyku bozukluklarına, anksiyeteye ve depresyona yol açması nedeniyle hastaların yaşam kalitesini, iş gücünü ve sosyal ilişkilerini son derece olumsuz etkiler.

Nöropatik Ağrı Tedavi Stratejisi

Nöropatik ağrının tedavisindeki en temel kural, standart ağrı kesicilerin genellikle etkisiz olmasıdır. Çünkü bu ilaçlar, doku hasarına bağlı inflamasyonu hedef alırken, nöropatik ağrının kaynağı iltihap değil, sinirdeki elektriksel “kısa devredir”. Bu nedenle tedavi, bu kısa devreyi düzeltecek özel “sinir ilaçları” yani adjuvan analjezikler üzerine kuruludur.

• Antikonvülzanlar (Gabapentinoidler): Normalde epilepsi tedavisinde kullanılan Gabapentin ve Pregabalin, hasarlı sinirlerdeki aşırı elektriksel aktiviteyi ve anormal sinyal üretimini sakinleştirerek etki gösterirler. Nöropatik ağrı tedavisinde dünya çapında kabul görmüş ilk tercih ilaçlardır.

• Antidepresanlar (SNRI ve TCA Grubu): Özellikle Duloksetin, Venlafaksin (SNRI grubu) ve Amitriptilin (trisiklik grup) gibi ilaçlar, beyin ve omurilikteki ağrıyı baskılayan doğal yolları  güçlendirirler. Bu ilaçlar, depresyonu tedavi etme etkilerinden bağımsız olarak, doğrudan ağrı kesici etkiye sahiptirler.

• Topikal (Bölgesel) Tedaviler: Ağrının belirli bir cilt bölgesinde sınırlı olduğu durumlarda (postherpetik nevralji gibi), Lidokainli bantlar veya Kapsaisinli kremler/bantlar cildi uyuşturarak veya sinir uçlarını duyarsızlaştırarak fayda sağlayabilir.

• Opioidler (Tramadol ve Güçlü Opioidler): Tramadol, hem opioid hem de antidepresan benzeri etkilere sahip olduğu için bir seçenek olabilir. Morfin gibi güçlü opioidler, diğer tüm tedavilerin başarısız olduğu şiddetli vakalarda düşünülebilir, ancak nöropatik ağrıdaki etkinlikleri sınırlıdır ve uzun süreli kullanımda bağımlılık başta olmak üzere çeşitli riskleri vardır.

İlaç tedavisinin yetersiz kaldığı veya yan etkilerinin tolere edilemediği dirençli vakalarda, daha ileri yöntemler gündeme gelir:

• Sinir Blokları: Belirli bir sinirden kaynaklanan ağrılarda, o sinirin etrafına yapılan enjeksiyonlar.

• Nöromodülasyon: Spinal Kord Stimülasyonu (Omurilik Pili) veya Derin Beyin Stimülasyonu (Beyin Pili) gibi, vücuda yerleştirilen cihazlarla ağrı sinyallerinin beyne ulaşmadan önce “maskelenmesi” veya “modüle edilmesi” esasına dayanan ileri teknoloji tedavileridir.