postherpetik nevralji

Geçmişte yüzünüzün bir tarafında, genellikle göz çevrenizde ağrılı, içi su dolu kabarcıklarla seyreden “zona” (gece yanığı) geçirdiniz mi? Döküntüler iyileşti, yaralar kabuk bağladı ama o bölgedeki yanıcı, batıcı, elektrik çarpması gibi dayanılmaz ağrı bir türlü peşinizi bırakmıyor mu? Eğer bu durum size tanıdık geliyorsa, zona enfeksiyonunun en sık görülen ve en korkulan komplikasyonu olan “Postherpetik Nevralji” (PHN) yaşıyor olabilirsiniz. Bu rehberde, zona sonrası kalan bu inatçı ağrının nedenlerini, kimlerin risk altında olduğunu, belirtilerini ve modern tıbbın bu zorlu ağrıyla başa çıkmak için sunduğu tedavi yöntemlerini, bilimsel kanıtlar ışığında inceliyoruz.

Postherpetik Nevralji, kelime anlamıyla “herpes sonrası sinir ağrısı” demektir. Çocuklukta suçiçeği geçirmemize neden olan Varicella-Zoster virüsü, iyileştikten sonra vücuttan atılmaz ve sinir köklerindeki sinir düğümlerinde (ganglionlarda) sessizce uykuya dalar. Yıllar sonra, bağışıklık sisteminin zayıfladığı bir anda (stres, ileri yaş, başka bir hastalık gibi nedenlerle) bu virüs yeniden aktifleşerek sinir boyunca ilerler ve ciltte o sinirin sorumlu olduğu bir şerit halinde (dermatom) ağrılı döküntülere, yani zonaya neden olur.

Post Herpetik Nevralji, işte bu akut zona atağı iyileştikten sonra ortaya çıkar. Genellikle döküntülerin başlangıcından itibaren 3 ay veya daha uzun süre devam eden ağrı olarak tanımlanır. Bu durum, virüsün akut enfeksiyon sırasında sinir liflerine verdiği kalıcı hasarın bir sonucudur. Hasarlı sinirler, beyne sürekli ve abartılı ağrı sinyalleri göndermeye başlar, bu durum döküntü olmamasına rağmen ağrının devam etmesine neden olur.

Zona, vücudun herhangi bir yerinde görülebilse de, yüzü tuttuğunda özellikle tehlikeli ve ağrılı olabilir. Yüzümüzün duyusunu sağlayan trigeminal sinir, zona virüsünün en sevdiği hedeflerden biridir. Trigeminal sinirin özellikle gözü ve alnı besleyen birinci dalı (oftalmik dal) tutulduğunda, bu duruma “Herpes Zoster Oftalmikus” denir.

Zona geçiren herkes Post Herpetik Nevralji geliştirmez, ancak risk bazı faktörlerle artar. Post Herpetik Nevralji için en önemli ve en tutarlı risk faktörü yaştır. Zona geçiren 50 yaş altı kişilerde risk daha düşükken, 60 yaş üzerindeki hastalarda bu risk %20’lere, 70 yaş üzerindekilerde ise %30’lara kadar çıkabilmektedir. Zona döküntüleri ortaya çıkmadan önce veya döküntülerle birlikte çok şiddetli ağrı yaşayan kişilerde Post Herpetik Nevralji gelişme olasılığı daha yüksektir. Akut atak sırasında döküntülerin çok yaygın ve şiddetli olması da bir risk faktörüdür. Herpes Zoster Oftalmikus (göz zonası) geçiren hastalarda Post Herpetik Nevralji gelişme riski, vücudun diğer bölgelerinde zona geçirenlere göre daha yüksektir. Bazı çalışmalar kadınlarda riskin biraz daha yüksek olabileceğini göstermektedir.

Post Herpetik Nevralji’nin neden olduğu ağrı, tek tip değildir ve kişiden kişiye değişebilir. Hastalar genellikle üç farklı ağrı türünün bir kombinasyonunu tarif ederler:

1. Sürekli Ağrı: Genellikle altta yatan, sürekli bir “yanma”, “sızlama” veya “kemirme” hissi gelişir.

2. Paroksismal (Ataklar Halinde) Ağrı: Aniden ortaya çıkan, kısa süren, “bıçak saplanması”, “iğne batması” veya “elektrik çarpması” gibi keskin ve batıcı ağrılar olabilir.

3. Allodini ve Hiperaljezi: Bu, Post Herpetik Nevralji’nin en rahatsız edici özelliklerinden biridir. Allodini, normalde ağrısız olan uyaranların (kıyafetin sürtünmesi, hafif bir dokunuş, rüzgar esintisi gibi) şiddetli ağrıya neden olmasıdır. Hiperaljezi ise ağrılı bir uyarana karşı aşırı ve abartılı bir ağrı yanıtı verilmesidir.

Bu ağrılara ek olarak, etkilenen bölgede kaşıntı, uyuşma ve yara izleri (skarlaşma) de görülebilir. Sürekli ağrı, uyku bozukluklarına, depresyona ve anksiyeteye yol açarak hastanın yaşam kalitesini ciddi şekilde düşürebilir.

Post Herpetik Nevraljide Tedavi Seçenekleri

Post Hepretik Nevralji’nin tedavisi zordur ve genellikle ağrıyı tamamen ortadan kaldırmak yerine, yönetilebilir bir seviyeye indirmek hedeflenir. En iyi sonuçlar genellikle farklı tedavi yöntemlerinin birleştirilmesiyle elde edilir.

Medikal Tedavi (İlaçlar)

Standart ağrı kesiciler genellikle Post Herpetik Nevralji’de etkisizdir. Tedavi, nöropatik ağrıya özel ilaçlar üzerine kuruludur:

• Antikonvülzanlar (Gabapentinoidler): Gabapentin ve pregabalin, Post Herpetik Nevralji tedavisinde ilk basamakta tercih edilen ve etkinliği kanıtlanmış ilaçlardır. Hasarlı sinirlerdeki anormal elektriksel aktiviteyi yatıştırarak etki gösterirler.

• Antidepresanlar: Özellikle amitriptilin gibi trisiklik antidepresanlar, beyindeki ağrı sinyallerini modüle ederek ağrıyı azaltmada oldukça etkilidir. Düşük dozlarda bile fayda sağlayabilirler.

• Opioidler: Tramadol veya diğer güçlü opioidler, diğer tedavilere yanıt vermeyen çok şiddetli ağrılarda düşünülebilir. Ancak bağımlılık potansiyeli ve yan etkileri nedeniyle dikkatli kullanılmalıdırlar.

• Topikal Tedaviler (Cilde Uygulanan):

  • Lidokainli Flaster/Krem: Allodinisi olan hastalarda, cilde uygulanan %5’lik lidokainli flasterler cildi uyuşturarak ağrıyı hafifletebilir.

  • Kapsaisinli Krem/Flaster: Acı biberin aktif maddesi olan kapsaisin, sinir uçlarındaki ağrı sinyallerini taşıyan bir maddeyi (P maddesi) tüketerek etki eder. Başlangıçta şiddetli yanmaya neden olabilir, ancak uzun vadede etkilidir. Özellikle yüksek konsantrasyonlu flaster formları doktor kontrolünde uygulanır .

Girişimsel Yöntemler

İlaç tedavisine dirençli vakalarda, sinir blokajları veya diğer girişimsel yöntemler denenebilir. Trigeminal sinir blokları veya sempatik ganglion blokajları bazı hastalarda geçici rahatlama sağlayabilir.

En İyi Tedavi: Önleme

Post Herpetik Nevralji için en etkili strateji, en başından itibaren gelişmesini önlemektir.

• Zona Aşısı: 50 yaş üzerindeki tüm yetişkinler için önerilen rekombinant zoster aşısı, zona geliştirme riskini %90’ın üzerinde, Post Herpetik Nevralji geliştirme riskini ise yaklaşık %90 oranında azaltmaktadır. Bu, Post Herpetik Nevralji’den korunmanın en etkili yoludur.

• Akut Zona’nın Erken Tedavisi: Zona döküntüleri başladıktan sonraki ilk 72 saat içinde antiviral ilaçlara (asiklovir, valasiklovir gibi) başlamak, akut atağın şiddetini ve süresini azaltmanın yanı sıra, Post Herpetik Nevralji gelişme riskini de yaklaşık %50 oranında düşürebilir.