osteoartrit

Yıllardır kullandığınız, size sadakatle hizmet eden bir makinenin menteşelerinin ve amortisörlerinin zamanla aşınıp gıcırdamaya başlaması gibi, omurgamız da hayat boyu bizi taşımanın ve hareket ettirmenin izlerini üzerinde biriktirir. Bel veya boyun ağrısı şikayetiyle çekilen bir film raporunda “dejeneratif değişiklikler”, “faset artrozu” veya en bilinen adıyla “spondiloz/kireçlenme” ifadelerini gördüğünüzde, bu aslında o makinenin doğal yıpranma sürecinin bir kaydıdır. Bu duruma tıp dilinde Spinal Osteoartrit denir. Bu, diz veya kalça ekleminde görülen kireçlenmenin omurgadaki karşılığıdır ve yaşlanma sürecinin en doğal parçalarından biridir. Bu yazıda, bu durumun ne olduğunu, nedenlerini, ne zaman bir ağrı kaynağına dönüştüğünü ve bu süreci en konforlu şekilde yönetmek için neler yapabileceğimizi bilimsel kanıtlarla inceliyoruz.

Spinal Osteoartrit Nedir?

Spinal osteoartrit, omurgayı oluşturan eklemlerdeki kıkırdak dokusunun zamanla aşınması ve bozulmasıyla karakterize, dejeneratif bir eklem hastalığıdır. Omurgamızda bu durumdan etkilenen iki ana eklem grubu vardır:

1. Faset Eklemleri: Omurganın arka tarafında, her bir omuru birbirine bağlayan ve omurganın dönme ve bükülme hareketlerini kontrol eden küçük “menteşe” eklemleridir. Bu eklemlerin kireçlenmesine “faset artrozu” denir ve mekanik bel ve boyun ağrısının en sık nedenlerinden biridir.

2. İntervertebral Diskler: Omurlar arasında yer alan ve “amortisör” görevi gören yastıkçıklardır. Diskin yaşlanması ve su kaybetmesi süreci de (dejeneratif disk hastalığı), osteoartritin bir parçası olarak kabul edilir.

Bu iki yapının birlikte yıpranması, omurganın mekanik dengesini bozarak ağrıya ve sertliğe zemin hazırlar. 

Omurga dejenerasyonu “three-joint complex” (disk + iki faset) üzerinde işler. Kirkaldy–Willis “dejeneratif kaskat” modeli diskte disfonksiyon → instabilite → yeniden stabilizasyon (osteofit/faset hipertrofisi) evrelerini tarif eder. Lomber spinal stenoz, disk hacim kaybı, faset hipertrofisi ve ligamentum flavum kalınlaşmasıyla kanalda daralma yapar. Sigara kullanımı ile bu süreç arasında güçlü bir ilişki sistematik derlemelerde öne çıkar. Mesleki/tekrarlayıcı aksiyel yük, özellikle postmenopozal kadınlarda ileri disk dejenerasyonu ile ilişkilendirilmiştir. Yüksek BMI ve vasküler komorbiditeler, faset osteoartriti ile ilişkili bulunmuştur

Spinal Osteoartrit Nedenleri

Osteoartrit, basit bir “yıpranma ve aşınma” hastalığıdır. Bu süreci hızlandıran veya şiddetlendiren ana faktörler şunlardır:

• Yaş: En önemli ve kaçınılmaz risk faktörüdür. Yaşlandıkça, eklem kıkırdağının kendini yenileme kapasitesi azalır ve bu durum sonucunda yıpranma artar.

• Genetik: Ailede osteoartrit öyküsü olması, kişinin bu duruma yatkınlığını artırır.

• Aşırı Kullanım ve Mekanik Stres: Ağır yük taşıma gerektiren meslekler, tekrarlayan zorlayıcı hareketler ve obezite (aşırı kilo), omurga eklemlerine binen yükü artırarak yıpranma sürecini hızlandırır.

• Geçirilmiş Travmalar: Geçmişte yaşanan omurga yaralanmaları veya kırıkları, o bölgedeki eklemlerin ilerleyen yıllarda osteoartrite yakalanma riskini artırır.

Omurgadaki osteoartritin radyolojik (yani röntgen veya MR’da görülen) bulguları son derece yaygındır ve yaşla birlikte neredeyse evrensel hale gelir. Yapılan kapsamlı çalışmalar, 60 yaş üzerindeki asemptomatik (hiçbir şikayeti olmayan) bireylerin %80-90‘ından fazlasının filmlerinde belirgin osteoartrit veya dejeneratif değişiklikler olduğunu göstermiştir. Bu, altı çizilmesi gereken en önemli mesajdır: Filminizde “kireçlenme” görülmesi, ağrınızın olduğu veya olacağı anlamına gelmez! Birçok insan, omurgasında ileri derecede kireçlenme olmasına rağmen ağrısız ve aktif bir yaşam sürer.

Belirtiler: Kireçlenme Ne Zaman Sorun Haline Gelir?

Osteoartrit, genellikle ağrı ve tutukluk ile kendini belli eder. Belirtiler tipik olarak mekanik karakterdedir:

• Ağrı: Genellikle bel veya boyunda künt, sızlayıcı bir ağrıdır. Hareketle ve günün ilerleyen saatlerinde artar, dinlenmekle azalır.

• Sabah Tutukluğu: Sabah uyandıktan sonra veya uzun süre oturduktan sonra ilk birkaç dakika (genellikle 30 dakikadan az) süren bir sertlik ve tutukluk hissi oluşabilir.

• Hareket Kısıtlılığı: Özellikle geriye veya yanlara doğru eğilmede zorlanma olabilir.

• Krepitasyon: Hareket sırasında eklemlerden “çıtırtı” sesi gelebilir.

Osteoartritin Dolaylı Etkileri: Sinir Sıkışmaları

Bazen osteoartritin kendisinden çok, neden olduğu dolaylı sorunlar daha ciddi belirtilere yol açar. Vücut, yıpranan eklemleri stabilize etmeye çalışırken, “osteofit” adı verilen yeni kemik çıkıntıları oluşturur. Bu kemik çıkıntıları, sinirlerin geçtiği kanalları daraltarak sinirlere baskı yapabilir ve şu durumlara yol açabilir:

• Spinal Stenoz (Kanal Daralması) (ilgili bölümümüzü okuyabilirsiniz)

• Foraminal Stenoz ve Radikülopati (ilgili bölümlerimizi okuyabilirsiniz)

Tedavi Seçenekleri: Yıpranmayı Yönetme Sanatı

Omurgadaki osteoartriti “geri döndüren” veya “yok eden” bir tedavi yoktur. Tedavinin amacı, bu yıpranma sürecini yönetmek, ağrıyı kontrol altına almak, fonksiyonu korumak veya artırmak ve hastanın yaşam kalitesini en üst düzeyde tutmaktır.

Konservatif Tedaviler

Hastaların ezici çoğunluğu için ameliyatsız yöntemler yeterlidir ve tedavinin temelini oluşturur.

• Egzersiz ve Fizik Tedavi: Tek başına en önemli ve en etkili yöntemdir. Sanılanın aksine, “kireçlenmiş” bir omurganın en çok ihtiyaç duyduğu şey harekettir.

• Kilo Kontrolü: Vücut ağırlığındaki her bir kilo azalma, omurga eklemlerine binen yükü kat kat azaltır.

• İlaç Tedavisi: Alevlenme dönemlerinde, Parasetamol veya Non-steroid anti-inflamatuar ilaçlar (NSAID’ler) ağrı ve iltihabı kontrol altına almak için kullanılabilir.

Girişimsel Ağrı Tedavileri

Konservatif tedavilere yanıt vermeyen ve ağrının özellikle faset eklemlerinden kaynaklandığı düşünülen hastalarda, görüntüleme eşliğinde yapılan enjeksiyonlar etkili olabilir:

• Faset Eklem Enjeksiyonları: Doğrudan ağrılı faset ekleminin içine yapılan kortizon enjeksiyonları, birkaç ay sürebilen bir rahatlama sağlayabilir.

• Medial Dal Blokajı ve Radyofrekans Ablasyonu: Ağrının kaynağı faset eklemi olduğu kanıtlandıktan sonra, o eklemin duyu sinirini (“medial dal”) radyofrekans enerjisiyle “yakmak”, 6-18 ay süren daha kalıcı bir ağrı kontrolü sağlayabilir.

Cerrahi Tedavi (Son Çare)

Cerrahi, sadece ve sadece osteoartritin neden olduğu şiddetli kanal darlığı (spinal stenoz) veya instabilite (bel kayması gibi) durumlarının, ilerleyici sinir hasarına yol açtığı ve diğer tüm tedavilerin başarısız olduğu çok küçük bir hasta grubunda düşünülür.