menenjit ve ensefalit

Merkezi sinir sistemimiz, vücudumuzun komuta merkezidir. Bu merkezi koruyan zarların (meninksler) iltihaplanmasına menenjit, beynin kendi dokusunun iltihaplanmasına ise ensefalit denir. Bazen bu iki durum bir arada görülebilir ki bu duruma meningoensefalit adı verilir. Şimdi bu iki önemli hastalığı daha yakından inceleyelim.

Menenjit, beyni ve omuriliği bir kılıf gibi saran “meninks” adı verilen zarların iltihaplanmasıdır. Bu iltihaplanma, beyin omurilik sıvısında (BOS) değişikliklere yol açar ve beyin üzerinde baskı oluşturarak ciddi semptomlara neden olabilir.

Menenjit, küresel bir sağlık sorunudur. Özellikle bakteriyel menenjit, salgınlara yol açabilen ve acil müdahale gerektiren en tehlikeli türüdür. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), her yıl yüz binlerce insanın bakteriyel menenjitten etkilendiğini bildirmektedir. Özellikle Afrika’daki “Menenjit Kuşağı” olarak bilinen bölgede tarihsel olarak büyük salgınlar görülmüştür. Viral menenjit ise daha yaygın ancak genellikle daha az şiddetlidir. Menenjit her yaşta görülebilse de, en savunmasız gruplar 5 yaş altı çocuklar, özellikle de bebeklerdir. Bir diğer riskli grup ise yurt veya kışla gibi kalabalık ortamlarda yaşayan genç yetişkinlerdir. Genel olarak, bakteriyel menenjit erkeklerde kadınlara göre biraz daha sık görülmektedir.

Menenjitin Nedenleri ve Çeşitleri

Menenjitin nedeni, iltihaba yol açan etkene göre değişir ve bu etken tedavinin seyrini belirler.

1. Bakteriyel Menenjit (Septik Menenjit): En ciddi ve acil tıbbi müdahale gerektiren menenjit türüdür. Tedavi edilmediğinde hızla kalıcı hasara veya ölüme yol açabilir. En yaygın etkenler şunlardır:

   • Streptococcus pneumoniae (Pnömokok): Her yaş grubunda yaygındır.

   • Neisseria meningitidis (Meningokok): Özellikle gençler arasında salgınlara neden olabilir.

   • Haemophilus influenzae tip b (Hib): Aşılama sayesinde görülme sıklığı büyük ölçüde azalmıştır.

   • Listeria monocytogenes: Bebekler, yaşlılar ve bağışıklığı baskılanmış kişilerde daha sıktır.

2. Viral Menenjit (Aseptik Menenjit): Bakteriyel menenjitten daha yaygın ve genellikle daha hafiftir. Hastaların çoğu özel bir tedaviye ihtiyaç duymadan birkaç hafta içinde tamamen iyileşir. En sık neden olan virüsler enterovirüslerdir, ancak Herpes simpleks virüsü (HSV), kabakulak ve suçiçeği virüsleri de menenjite yol açabilir.

3. Fungal Menenjit: Daha nadir görülür ve genellikle bağışıklık sistemi zayıf olan kişileri (HIV/AIDS hastaları, organ nakli alıcıları gibi) etkiler. En bilinen etken Cryptococcus neoformans‘tır.

Belirtiler ve Tanı

Menenjitin klasik belirti üçlüsü şunlardır:

• Yüksek Ateş

• Şiddetli Baş Ağrısı

• Ense Sertliği (Başın öne eğilememesi)

Bu belirtilere ek olarak mide bulantısı, kusma, ışığa karşı hassasiyet (fotofobi), kafa karışıklığı ve ciltte görülebilen kırmızı-mor döküntüler (özellikle meningokok menenjitinde) görülebilir. Bebeklerde ise belirtiler daha silik olabilir; huzursuzluk, sürekli ağlama, beslenme güçlüğü ve bıngıldakta şişkinlik gibi bulgular ön plandadır.Tanı, genellikle lomber ponksiyon (belden beyin omurilik sıvısı alma) ile konur. Bu işlemle alınan beyin omurilik sıvısı (BOS) incelenerek iltihabın varlığı ve nedeni (bakteri, virüs vb.) tespit edilir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi, menenjitin nedenine bağlıdır:

• Bakteriyel Menenjit: Tıbbi bir acil durumdur ve hastaneye yatış gerektirir. Tedaviye, tanı kesinleşmeden bile şüphe üzerine derhal damar yoluyla (IV) yüksek doz antibiyotiklerle başlanır. Kortikosteroidler de beyindeki iltihabı ve şişliği azaltmak için tedaviye eklenebilir.

• Viral Menenjit: Çoğu vaka için spesifik bir tedavi yoktur. Tedavi, yatak istirahati, bol sıvı alımı ve ağrı kesiciler gibi destekleyici bakımı içerir. Herpes virüsünün neden olduğu durumlarda antiviral ilaçlar kullanılabilir.

• Fungal Menenjit: Uzun süreli yüksek doz antifungal ilaçlar ile tedavi edilir.

Önlemenin en etkili yolu ise pnömokok, meningokok ve Hib’e karşı yapılan aşılardır.

Ensefalit: Beyin Dokusunun İltihabı

Ensefalit, doğrudan beyin parankiminin (dokusunun) iltihaplanmasıdır. Bu durum, beynin normal fonksiyonlarının bozulmasına yol açar ve çok çeşitli nörolojik semptomlara neden olabilir.

Ensefalit, menenjite göre daha nadir görülen bir durumdur. Tahmini insidansı, coğrafi bölgeye ve etkenlere bağlı olarak 100.000 kişide 1.5 ila 7 vaka arasında değişmektedir. Ensefalit her yaşta görülebilir, ancak risk çok gençlerde ve yaşlılarda en yüksektir. Genel olarak belirgin bir cinsiyet ayrımı olmamakla birlikte, bazı etkenlere bağlı ensefalit türleri belirli cinsiyetlerde daha sık görülebilir.

Ensefalitin Nedenleri ve Çeşitleri

Ensefalitin nedenleri oldukça çeşitlidir ve vakaların önemli bir kısmında kesin neden bulunamayabilir.

1. Enfeksiyöz Ensefalit: En yaygın nedendir ve genellikle bir virüsten kaynaklanır.

   • Herpes Simpleks Virüsü (HSV): Özellikle HSV-1, yetişkinlerde sporadik ve ölümcül ensefalitin en sık nedenidir. Acil tedavi gerektirir.

   • Arbovirüsler: Sivrisinek veya kene gibi eklembacaklılar tarafından bulaştırılan virüslerdir. Batı Nil virüsü ve Japon ensefaliti virüsü bu gruba örnektir.

   • Çocukluk Çağı Virüsleri: Kızamık, kabakulak, suçiçeği gibi virüsler de ensefalite yol açabilir, ancak aşılamalar sayesinde bu durum nadirleşmiştir.

2. Otoimmün Ensefalit: Vücudun kendi bağışıklık sisteminin yanlışlıkla beyindeki proteinlere saldırması sonucu oluşur. Son yıllarda giderek daha fazla tanınan bir ensefalit türüdür.

   • Anti-NMDAR Ensefaliti: En bilinen otoimmün ensefalit türüdür. Genellikle genç kadınlarda görülür ve davranış değişiklikleri, psikoz ve nöbetlerle seyreder.

Ensefalitte Belirtiler ve Ensefalit Tanısı

Ensefalit belirtileri, beynin hangi bölgesinin etkilendiğine bağlı olarak değişir. Genellikle menenjite benzer belirtilerle (ateş, baş ağrısı) başlar ancak ayırt edici olanı, beyin fonksiyonlarındaki bozulmadır:

• Bilinç Değişiklikleri: Uyuşukluk, kafa karışıklığı, ajitasyon, halüsinasyonlar veya koma.

• Nörolojik Bulgular: Nöbetler, konuşma veya işitme sorunları, kas güçsüzlüğü, felç benzeri durumlar, istemsiz hareketler.

• Kişilik ve Davranış Değişiklikleri.

Tanı için beyin görüntüleme yöntemleri (MR veya BT), EEG (beyin dalgalarını ölçmek için) ve lomber ponksiyon ile BOS analizi kritik öneme sahiptir. BOS’ta spesifik virüslerin veya antikorların tespiti tanıya yardımcı olur.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi, ensefalitin nedenine odaklanır ve genellikle yoğun bakım ünitesinde takip gerektirir.

• Enfeksiyöz Ensefalit: HSV ensefaliti şüphesi varsa, tanı doğrulanmadan bile derhal damar yoluyla antiviral ilaçlara başlanmalıdır. Erken tedavi hayat kurtarıcıdır. Diğer virüsler için spesifik bir tedavi olmayabilir ve destekleyici bakım (nöbet kontrolü, beyin ödemi tedavisi, solunum desteği) ön plana çıkar.

• Otoimmün Ensefalit: Tedavinin temelini bağışıklık sistemini baskılayan tedaviler oluşturur. Kortikosteroidler, intravenöz immünglobulin (IVIG) ve plazmaferez (plazma değişimi) gibi yöntemler kullanılabilir.