kök hücre
uygulamaları

Yıllardır süren bel veya boyun ağrınızın altında yatan nedenin, zamanla suyunu ve esnekliğini kaybetmiş yani dejenere olmuş diskleriniz olduğu söylenebilir. Standart tedavilerin ağrınızı yönetmekte yetersiz kaldığı bir noktada, tıp biliminin en heyecan verici alanlarından biri olan Kök Hücre Tedavisi rol oynayabilir. Bir kaza sonucu hasar gören bir omurilik, inme sonrası ölen beyin hücreleri veya kesilen bir kol sinirinin hasarlanması tıbbi olarak oldukça zorlayıcı ve kısıtlı tedavi seçeneklerine sahip durumlardır. Bu tür nörolojik hasarlar “kalıcı” ve “geri döndürülemez” olarak karşımıza çıkan oldukça üzücü durumlardır. Geleneksel tedaviler, genellikle hastanın kalan fonksiyonlarını en üst düzeye çıkarmaya ve hasarla yaşamayı öğrenmesine odaklanırdı. Ancak Kök Hücre Tedavilerinin de içinde yer aldığı rejeneratif tedavi seçenekleri, bu paradigmada bir değişim yaratarak, “hasarı yönetmek” yerine “hasarı onarma” potansiyelini masaya yatırıyor. Bu yazıda, kök hücrelerin omurga hastalıklarında, travmatik beyin hasarı, inme ve periferik sinir yaralanmaları gibi durumlarda, hasarlı sinir ağını yeniden örmek için nasıl bir gelecek opsiyonu oluşturduğunu inceleyeceğiz. 

Kök Hücre ve Omurgada Kullanım Alanları Nelerdir ?

Kök hücreler, vücudumuzdaki “joker” hücrelerdir. Henüz belirli bir göreve atanmamış bu ana hücreler, iki sihirli özelliğe sahiptir: kendilerini yenileyebilir ve uygun ortamda vücudun ihtiyaç duyduğu herhangi bir hücre tipine (kıkırdak, kemik, sinir vb.) dönüşebilirler. Ancak omurga hastalıklarında, özellikle de disk yıpranmasında, kök hücrelerin asıl gücü, doğrudan yeni disk hücrelerine dönüşmelerinden ziyade, bulundukları ortama salgıladıkları yüzlerce güçlü sinyal molekülünden gelir. Bu “parakrin etki” olarak bilinir. Yani enjekte edilen kök hücreler, hasarlı bölgede adeta bir “orkestra şefi” gibi davranır.

• Yıkıcı inflamasyonu iyi bir şekilde baskılar.

• Disk içindeki sağlıklı hücrelerin ölmesini engeller.

• Bölgedeki yerel onarım hücrelerini uyarır ve organize eder.

• Diskin ana yapısını oluşturan kolajen ve proteoglikan üretimini teşvik eder.

Sonuç olarak, kök hücreler, yıpranmış diskin biyolojik ortamını yıkım halindeki bir ortamdan, yeniden onarımı destekleyen bir ortama dönüştürür.

Omurga Hastalıklarında Kök Hücre Uygulamaları

Kök hücre tedavisinin en çok umut vaat ettiği omurga hastalığı, kronik bel ve boyun ağrılarının en temel nedeni olan Dejeneratif Disk Hastalığı‘dır. Omurlar arasındaki diskin yıpranmasına bağlı, bacağa veya kola yayılan sinir ağrısından çok, kronik, künt ve mekanik karakterde bel veya boyun ağrısı yani dejeneratif disk hastalığı tablosunda uygulanabilir. MR tetkikinde diskte dejenerasyon, su kaybı (siyah disk) ve yükseklik kaybı gibi bulguların olduğu hastalar ideal adaylardır.

• İşlem iki aşamalıdır ve steril koşullarda gerçekleştirilir.

  1. Toplama Aşaması: Hastaya hafif bir sedasyon ve lokal anestezi uygulanır. Leğen kemiğinden kemik iliği veya karından yağ dokusu toplanır. Bu materyal, özel kitler ve santrifüj cihazları kullanılarak yaklaşık 20-30 dakikada işlenir ve kök hücreden zengin konsantre hazırlanır.

  2. Enjeksiyon Aşaması: Hasta yüzüstü yatırılır. Hekim, floroskopi (anlık röntgen) görüntülemesi altında ince bir iğne ile cildi geçerek, doğrudan ağrının kaynağı olan yıpranmış diskin merkezine (nükleus pulpozus) ulaşır. İğnenin doğru yerde olduğu kontrast madde ile teyit edildikten sonra, hazırlanan kök hücre konsantresi diskin içine yavaşça enjekte edilir.

• Başarı Şansı ve Bilimsel Kanıtlar: Bu alandaki bilimsel kanıtlar hızla artmaktadır. Yapılan birçok Faz I ve Faz II klinik çalışma ve sistematik derleme, disk içine otolog kök hücre enjeksiyonunun güvenli olduğunu ve hastaların ağrı skorlarında (VAS) ve fonksiyonel durumlarında plaseboya kıyasla istatistiksel olarak anlamlı ve 2-3 yıla kadar uzayan kalıcı iyileşmeler sağladığını göstermiştir. Bu tedavinin amacı diski “yepyeni” yapmak değil, biyolojisini iyileştirerek ağrıyı ortadan kaldırmaktır.

Sinir Sistemindeki Onarımın Önündeki Engeller

Sinir sisteminin (özellikle merkezi sinir sisteminin – beyin ve omurilik) kendini onarma kapasitesinin bu kadar zayıf olmasının birkaç nedeni vardır:

• Nöronlar (sinir hücreleri), vücuttaki diğer hücreler gibi kolayca bölünerek çoğalamazlar.

• Yaralanma sonrası oluşan ortam, onarımı desteklemek yerine, yıkıcı bir inflamasyon süreci ve iyileşmeyi engelleyen bir skar dokusu oluşumuna yol açar.

Kök hücre tedavisinin amacı, işte bu yıkım ortamını, onarımı destekleyen bir ortama dönüştürmektir.

Başlangıçta, kök hücre tedavisinin temel mantığının, ölen sinir hücrelerinin yerine yenilerini eklemek olduğu düşünülüyordu. Bu “hücre değişimi” teorisi bazı durumlarda geçerli olsa da, özellikle Mezenkimal Kök Hücreler ile yapılan çalışmalarda, asıl etkinin çok daha farklı ve zarif bir mekanizmayla ortaya çıktığı anlaşıldı. Bu teoriye göre, vücuda verilen kök hücreler, hasarlı bölgeye göç ederek, salgıladıkları yüzlerce farklı büyüme faktörü, sitokin ve eksozom ile bir yapıcı etki oluştururlar. Yıkıcı enflamasyonu durdurup, onarıcı bir yanıtı teşvik ederler. Yaralanma sonrası ölmek üzere olan ancak henüz ölmemiş sinir hücrelerini hayatta kalmaları için desteklerler. Çeşitli moleküller salgılayarak, sağlam kalan aksonların yeniden filizlenmesini ve yeni bağlantılar kurmasını teşvik ederler. Bu, beynin kendini yeniden organize etme yeteneği olan nöroplastisiteyi artırır. Hasarlı bölgeye kan akışını artırarak iyileşme için gerekli oksijen ve besinlerin ulaşmasını sağlarlar. Yani kök hücreler, binayı yıkıp yeniden yapmak yerine, içerideki hasarı onarmak için yerel onarım ekiplerini yöneten, onlara doğru talimatları ve malzemeleri sağlayan bir görev görürler.

Beyin Hasarı (Travma ve İnme) Tedavisinde Kullanımı

Bu durumlarda kök hücreler genellikle en az invaziv yollarla, yani damar yoluyla (intravenöz) veya beyin-omurilik sıvısının içine (intratekal) enjeksiyonla verilir. Vücuda giren kök hücrelerin bir kısmı, hasarlı beyin dokusunun salgıladığı “yardım sinyallerini” takip ederek kan-beyin bariyerini aşar ve hasar bölgesinde toplanır. Travmatik beyin hasarı (TBH) ve inme sonrası kök hücre tedavisi üzerine dünya çapında çok sayıda Faz I ve Faz II klinik araştırma yapılmıştır ve devam etmektedir. Bu çalışmalara göre kişinin kendi kemik iliği veya yağ dokusundan elde edilen Mezenkimal Kök Hücrelerin kullanımı genel olarak güvenlidir ve ciddi bir yan etkiye neden olmamaktadır. Ancak etkinlik sonuçları daha değişkendir. Birçok çalışma, özellikle yaralanmadan sonraki ilk birkaç ay içinde (subakut dönem) uygulandığında, kök hücre tedavisi alan hastaların, plasebo grubuna kıyasla motor fonksiyonlarında, bilişsel yeteneklerinde ve günlük yaşam aktivitelerinde mütevazı ama istatistiksel olarak anlamlı iyileşmeler gösterdiğini bildirmiştir. Henüz “standart bir tedavi” olmasa da, sonuçlar umut vericidir ve daha büyük Faz III çalışmalarına zemin hazırlamaktadır.

Periferik Sinir Rejenerasyonu

Kol veya bacaklardaki sinirlerin kesilmesi veya ezilmesi durumunda, kök hücreler daha doğrudan bir rol oynayabilir. Bu durumda kök hücreler, genellikle cerrahi sırasında doğrudan hasarlı sinirin etrafına enjekte edilir. Bazen, kök hücreler, PRP eklenerek de uygulanır. Burada da parakrin etki önemlidir. Kök hücreler, sinir büyümesini destekleyen faktörler salgılar ve skar dokusu oluşumunu azaltır. Ayrıca, Schwann hücreleri gibi sinir kılıfını oluşturan hücrelere doğrudan farklılaşarak da onarıma katkıda bulunabilirler. Hayvan deneylerinde, kök hücre ile zenginleştirilmiş tüplerin, boş tüplere veya geleneksel sinir greftlerine kıyasla sinir iyileşmesini belirgin şekilde hızlandırdığı ve fonksiyonel geri dönüşü artırdığı gösterilmiştir. İnsanlarda yapılan klinik çalışmalar henüz sınırlı olsa da, bu alan rejeneratif tıbbın en hızlı sonuç alınabilecek alanlarından biri olarak görülmektedir.

Kök Hücreler Nereden Elde Edilir?

Omurga hastalıklarında en çok araştırılan ve kullanılan kök hücre türü, Mezenkimal Kök Hücrelerdir. Bu hücreler, yetişkin bir bireyin kendi vücudundan (otolog) kolayca elde edilebilir:

1. Kemik İliği Kaynaklı Kök Hücreler: En yaygın yöntemdir. Genellikle leğen kemiğinin arka kısmından (posterior iliak krest) lokal anestezi altında, özel bir iğne ile bir miktar kemik iliği aspire edilir. Bu ilik, santrifüj işleminden geçirilerek kök hücre açısından zengin bir konsantre olan “Kemik İliği Aspirat Konsantresi (BMAC)” haline getirilir veya laboratuvar ortamında çoğaltılabilir.

2. Yağ Dokusu Kaynaklı Kök Hücreler: Karın bölgesindeki yağ dokusundan küçük bir yağ alma işlemi ile elde edilirler. Yağ dokusu, kemik iliğine göre çok daha zengin bir kök hücre kaynağıdır.

Riskler, Komplikasyonlar ve Uyarılar

• Riskler ve Komplikasyonlar: Kişinin kendi hücreleri (otolog) kullanıldığı için, doku reddi veya alerjik reaksiyon riski yoktur. Prosedürün kendisi, deneyimli ellerde ve görüntüleme eşliğinde yapıldığında oldukça güvenlidir.

  • Toplama Sırasındaki Riskler: Kemik iliği aspirasyonu yapılan yerde birkaç gün süren ağrı, morarma veya hassasiyet.

  • Enjeksiyon Sırasındaki Riskler: En ciddi risk, diskin enfeksiyon kapması (diskitis)’tir. Steril koşullara titizlikle uyularak bu risk en aza indirilir (<%1). İşlem sonrası ilk birkaç hafta bel ağrısında geçici bir artış da sık görülür (1).

• Önemli Uyarı: “Kök Hücre Turizmi” ve Kanıtlanmamış Tedaviler: Kök hücre tedavisi, umut vaat eden ancak hala büyük ölçüde gelişmekte olan ve deneysel bir alandır. Dünyanın birçok yerinde, etkinliği ve güvenliği bilimsel olarak kanıtlanmamış, denetimsiz “kök hücre tedavileri” sunan klinikler bulunmaktadır. Bu tür yerlerde yapılan, kaynağı belirsiz veya uygun olmayan hücrelerle yapılan kontrolsüz uygulamalar, ciddi enfeksiyon, immün reaksiyonlar ve hatta tümör oluşumu gibi hayatı tehdit eden riskler taşıyabilir (10). Bilimsel bir tedavinin, mutlaka saygın bir kurumda, Sağlık Bakanlığı ve etik kurul onaylı bir klinik araştırma kapsamında veya yerleşik tedavi kılavuzlarına uygun olarak yapıldığından emin olunmalıdır.