Küme tipi baş ağrısı, “Trigeminal Otonomik Sefaljiler” adı verilen bir baş ağrısı grubunun en bilinen üyesidir. Adını, ağrı ataklarının belirli periyotlarda, adeta “kümeler” halinde gelmesinden alır. Bu kümeler haftalarca veya aylarca sürebilir ve bu dönemlerde hastalar her gün, hatta günde birkaç kez dayanılmaz ağrı atakları yaşarlar. Ardından, aylar hatta yıllar sürebilen, ağrısız “remisyon” dönemleri gelir. Bu döngüsel doğası, Küme tipi baş ağrısının en belirgin özelliklerinden biridir. Diğer baş ağrısı türlerine göre oldukça nadir bir durumdur. Genel popülasyondaki prevalansı yaklaşık olarak %0.1 civarındadır, yani kabaca her 1000 kişiden 1’ini etkiler. Küme Tipi Baş Ağrısı erkeklerde kadınlara göre çok daha sık görülür. Hastalık tipik olarak 20 ila 40 yaşları arasında başlar, ancak her yaşta ortaya çıkabilir.

Küme Tipi Baş Ağrısı Nedenleri: Beynin Zamanlama Hatası

Küme tipi baş ağrısının kesin nedeni hala tam olarak aydınlatılamamış olsa da, araştırmalar problemin beyindeki bir bölge olan hipotalamustan kaynaklandığını güçlü bir şekilde düşündürmektedir. Hipotalamus, vücudun biyolojik saati veya “sirkadiyen ritmini” kontrol eden merkezdir. Küme tipi baş ağrısı ataklarının günün aynı saatlerinde (özellikle geceleri uykudan uyandıracak şekilde) ve yılın aynı mevsimlerinde kümeler halinde gelmesi, bu hipotezi desteklemektedir. Atak sırasında olanlar ise şöyledir: Hipotalamustaki bir aktivasyon, beyne duyu taşıyan en büyük sinirlerden biri olan trigeminal siniri uyarır. Bu uyarım, trigeminal sinirin göz çevresindeki dalında dayanılmaz bir ağrıya neden olur. Aynı zamanda, bu sinir yolu otonom sinir sistemini de aktive ederek, ağrının olduğu tarafta göz yaşarması, burun akıntısı gibi tipik otonomik belirtileri tetikler. Bu karmaşık etkileşime “trigeminal-otonomik refleks” adı verilir.

Risk Faktörleri:

• Sigara Kullanımı: Küme tipi baş ağrısı hastaları arasında sigara içme oranı genel popülasyona göre anlamlı derecede yüksektir. Hastaların %80’inden fazlasının sigara içtiği veya geçmişte içtiği bildirilmiştir. Sigaranın hastalığı tetiklediği mi yoksa ortak bir genetik yatkınlığın mı olduğu net değildir, ancak aradaki ilişki çok güçlüdür.

• Genetik Yatkınlık: Birinci derece akrabalarında Küme tipi baş ağrısı olan kişilerde hastalığın görülme riski biraz daha yüksektir.

Küme Tipi Baş Ağrısının Çeşitleri ve Belirtileri

1. Epizodik Küme Tipi Baş Ağrısı: En sık görülen formdur (%80-90). Atakların olduğu “küme periyotları” 7 gün ile 1 yıl arasında sürer. Bu periyotları, en az 3 ay süren ağrısız “remisyon” dönemleri takip eder.

2. Kronik Küme Tipi Baş Ağrısı: Daha nadir görülür (%10-20). Ağrısız remisyon dönemleri ya hiç yoktur ya da 3 aydan daha kısadır. Bu hastalar için durum çok daha zorlayıcıdır.

Bir Atak Nasıl Hissettirir?

Küme Tipi Baş Ağrısı atağı, dakikalar içinde aniden zirveye ulaşan, son derece şiddetli bir ağrı ile karakterizedir.

• Ağrı her zaman tek taraflıdır ve neredeyse her zaman başın aynı tarafında olur. Genellikle gözün arkasında, çevresinde veya şakakta hissedilir. Ağrı, “bıçak saplanır gibi”, “oyucu”, “yakıcı” veya “matkapla delinir gibi” tarif edilir.

• Ağrının oldukça şiddetlidir. Tedavi edilmezse bir atak 15 dakika ile 180 dakika (3 saat) arasında sürer.

• Ağrıya, ağrının olduğu tarafta aşağıdaki belirtilerden en az biri eşlik eder:

-Burun tıkanıklığı ve/veya akıntısı

-Göz kapağında düşüklük (pitoz) ve/veya göz bebeğinde küçülme (miyozis)

-Alın ve yüzde terleme

-Gözde kızarıklık ve/veya yaşarma

• Migren hastalarının aksine, Küme Tipi Baş Ağrısı hastaları atak sırasında karanlık, sessiz bir odada yatamazlar. Tam tersi, ağrının şiddetinden dolayı yerlerinde duramazlar, sürekli volta atarlar, başlarını duvarlara vurabilirler veya sallanırlar. Bu, hastalık için çok tipik bir bulgudur.

Küme Tipi Baş Ağrısında Tedavi Seçenekleri

Migrende olduğu gibi, başlayan bir atağı durdurmayı amaçlayan “akut tedavi” ve atakların gelmesini engellemeye yönelik “önleyici (profilaktik) tedavi” olmak üzere ikiye ayrılır.

1. Akut Atak Tedavisi

Amaç, dayanılmaz ağrıyı olabildiğince çabuk sonlandırmaktır. Standart ağrı kesiciler genellikle etkisizdir çünkü etkileri başlayana kadar atak zaten geçmiş olur.

• Yüksek Akımlı Oksijen Tedavisi: Küme Tipi Baş Ağrısı atakları için en etkili ve yan etkisi en az olan tedavidir. Geri solumasız bir maske aracılığıyla dakikada 12-15 litre %100 oksijen solumak, hastaların yaklaşık %70-80’inde ağrıyı 15-20 dakika içinde belirgin şekilde azaltır veya tamamen geçirir.

• Triptanlar: Migren tedavisinde de kullanılan bu ilaçlar Küme Tipi Baş Ağrısında da etkilidir. En hızlı etki için cilt altı enjeksiyon (sumatriptan) veya nazal sprey (sumatriptan, zolmitriptan) formları tercih edilir. Tablet formları genellikle yeterince hızlı etki etmez.

2. Önleyici (Profilaktik) Tedavi

Önleyici tedavinin amacı, bir küme periyodu başladığında yeni atakların gelmesini engellemek veya sıklığını ve şiddetini azaltmaktır. Bu ilaçlar küme periyodu boyunca her gün düzenli olarak kullanılır.

• Verapamil: Küme Tipi Baş Ağrısı önleyici tedavisinde altın standart ve ilk tercih edilen ilaçtır. Kalp ve tansiyon ilacı olan verapamilin, yüksek dozlarda kullanıldığında atakları önlemede çok etkili olduğu kanıtlanmıştır. Verapamil tedavisi sırasında kalp ritmini izlemek için düzenli EKG takibi gereklidir.

• Lityum: Özellikle kronik Küme Tipi Baş Ağrısı hastalarında etkili bir seçenektir.

• Geçiş Tedavileri: Verapamil gibi uzun süreli önleyici ilaçların etkisi başlayana kadar geçen sürede atakları baskılamak için kısa süreli kortikosteroidler veya oksipital sinir bloğu kullanılabilir.

• Yeni Tedaviler: Son yıllarda, migren tedavisinde de kullanılan CGRP (Kalsitonin Geniyle İlişkili Peptit) antagonistleri (örn: galkanezumab), özellikle epizodik Küme Tipi Baş Ağrısında da atak sıklığını azaltmada etkili bulunmuş ve yeni bir tedavi seçeneği olarak onay almıştır.