trigeminal nevralji

Yüzünüze dokunmak, yemek yemek, diş fırçalamak, hatta hafif bir rüzgarın esintisi… Normalde sıradan olan bu eylemler, sizin için dayanılmaz bir acı kabusuna mı dönüşüyor? Yüzünüzün bir tarafında aniden ortaya çıkan, saniyeler süren ama bir şimşek çakması veya elektrik çarpması gibi hissettiren şiddetli ağrı atakları yaşıyorsanız, dünyanın en acı verici durumlarından biri olarak kabul edilen “Trigeminal Nevralji” ile karşı karşıya olabilirsiniz. Bu yazıda, bu gizemli ve zorlu hastalığın ne olduğunu, nedenlerini, kimleri etkilediğini ve en önemlisi umut veren modern tedavi yöntemlerini, bilimsel kanıtlar ışığında mercek altına alıyoruz.

Trigeminal Nevralji, adını, yüzümüzün duyusunu beyne taşıyan ve üç ana dala (göz, yanak ve çene bölgesi) ayrılan beşinci kraniyal sinir olan “trigeminal sinir”den alır. Nevralji ise basitçe “sinir ağrısı” demektir. TN, bu sinirin işlevindeki bir bozukluk sonucu ortaya çıkan, ani, şok benzeri ve tekrarlayan ağrı atakları ile karakterize kronik bir ağrı sendromudur. Ağrının şiddeti o kadar fazladır ki, tıp literatüründe ve hastalar arasında sıklıkla “intihar hastalığı” “delirten hastalık” gibi üzücü bir isimle anılmasına neden olmuştur.

Trigeminal Nevralji nadir görülen bir hastalıktır, ancak belirli bir yaş ve cinsiyet grubunu daha fazla etkileme eğilimindedir. Yıllık yeni vaka görülme oranı (insidans) 100.000 kişide yaklaşık 4 ila 13 arasında değişmektedir. Hastalık tipik olarak ileri yaşlarda ortaya çıkar. En sık 50 yaşından sonra başlar ve yaşla birlikte görülme sıklığı artar. Kadınlarda erkeklere göre yaklaşık 1.5 ila 2 kat daha sık görülmektedir.

Trigeminal Nevralji, altta yatan nedene göre temel olarak sınıflandırılır. Doğru tedavi için bu ayrımı yapmak çok önemlidir.

1. Klasik (Tipik) Trigeminal Nevralji: Bu, en yaygın formdur ve vakaların yaklaşık %80-90’ını oluşturur. Nedeni, trigeminal sinirin beyin sapından çıktığı noktada, normal bir kan damarının sinire teması ve kalp atımları ile zonklayarak baskı yapmasıdır (nörovasküler kompresyon). Bu sürekli bası, sinirin koruyucu kılıfı olan miyelin tabakasına zarar verir ve sinirin kısa devre yaparak en ufak bir uyaranda bile şiddetli ağrı sinyalleri göndermesine neden olur.

2. Sekonder (İkincil) Trigeminal Nevralji: Vakaların yaklaşık %15’ini oluşturur. Bu durumda ağrı, başka bir tıbbi durumun sonucudur. En yaygın nedenleri arasında şunlar bulunur:

   • Multipl Skleroz (MS): Özellikle genç yaşta (40 yaş altı) başlayan Trigeminal Nevralji vakalarında MS’ten şüphelenilmelidir. MS, sinirlerin miyelin kılıfına zarar veren bir hastalıktır.

   • Beyin Tümörleri veya Kistleri: Sinire bası yapan iyi veya kötü huylu kitleler de Trigeminal Nevraljiye neden olabilir.

3. İdiyopatik Trigeminal Nevralji: Bu grupta ise yapılan en hassas görüntüleme yöntemleriyle (MR gibi) bile ağrının net bir nedeni bulunamaz.

Belirtileri nelerdir ?

Trigeminal Nevraljinin belirtileri oldukça tipiktir ve diğer yüz ağrılarından kolayca ayırt edilebilir:

• Ağrının Karakteri: Elektrik çarpması, şimşek çakması, yanma veya bıçak saplanması gibi tarif edilen, son derece şiddetli bir ağrıdır.

• Süre ve Sıklık: Ataklar genellikle birkaç saniyeden en fazla iki dakikaya kadar sürer. Ancak gün içinde defalarca tekrarlayabilir ve ataklar arasında genellikle bir rahatlama dönemi olur.

• Lokalizasyon: Neredeyse her zaman yüzün sadece bir tarafını etkiler. En sık sinirin ikinci (yanak) ve üçüncü (çene) dallarının innerve ettiği bölgelerde görülür.

• Tetikleyiciler: Ağrı genellikle masum uyaranlarla tetiklenir: Yüze dokunma, tıraş olma, diş fırçalama, konuşma, yemek yeme, su içme, gülümseme veya rüzgar esintisi gibi tetikleyiciler mevcuttur. Hastalar bu tetikleyicilerden kaçınmak için sosyal yaşamdan izole olabilir, kilo verebilirler.

Tanısı nasıl konulur ?

Tanı, büyük ölçüde hastanın anlattığı tipik öyküye ve nörolojik muayeneye dayanır. Tıbbi Anamnez en önemli adımdır. Doktorunuz, ağrının özelliklerini (karakteri, süresi, yeri, tetikleyicileri) detaylı olarak sorgulayacaktır. Bu, tanı için en değerli bilgidir. Detaylı nörolojik Muayene yapılmalıdır. Genellikle ataklar dışındaki dönemlerde nörolojik muayene tamamen normaldir. Ancak yüzde kalıcı bir his kusuru varsa, bu durum sekonder bir nedene (tümör veya MS gibi) işaret edebilir. Manyetik Rezonans Görüntüleme tetkiki değerlndirilmelidir. Trigeminal Nevralji şüphesi olan her hastaya mutlaka yüksek çözünürlüklü bir beyin MR’ı çekilmelidir (8). MR’ın amacı iki yönlüdür. Ağrıya neden olabilecek bir tümör, kist veya MS plağı gibi ikincil bir nedeni dışlamamızı sağlar ve Klasik Trigeminal Nevraljide sinire bası yapan bir damar olup olmadığını (nörovasküler kompresyon) hassas sekanslarla (FIESTA/CISS gibi) gösterebilir.

Tedavi Seçenekleri Nelerdir ?

Neyse ki, Trigeminal Nevralji için oldukça etkili tedavi yöntemleri mevcuttur. Tedavi, ilaçlardan cerrahiye kadar uzanan bir yelpazeyi kapsar.

Medikal Tedavi (İlaçlar), Tedavinin ilk basamağı her zaman ilaçlardır.

• Antikonvülzanlar: İlk tercih ve en etkili ilaç grubu, normalde epilepsi tedavisinde kullanılan antikonvülzanlardır. Karbamazepin, Trigeminal Nevralji tedavisinin “altın standardı” olarak kabul edilir ve hastaların yaklaşık %70’inde başlangıçta etkili olur. Okskarbazepin de benzer etkinliğe sahip bir alternatiftir. Bu ilaçlar, sinirdeki anormal elektriksel boşalımları yatıştırarak çalışır. Gabapentin, pregabalin gibi diğer ilaçlar da kullanılabilir.

Cerrahi Tedavi

İlaç tedavisi zamanla etkinliğini yitirdiğinde, yan etkileri tolere edilemediğinde veya hasta ilaç kullanmak istemediğinde cerrahi seçenekler düşünülür.

• Mikrovasküler Dekompresyon (MVD): Cerrahi tedaviler içinde en etkili ve uzun süreli rahatlama sağlayan yöntemdir. Genel anestezi altında, kulak arkasından küçük bir kesi ile kafatasına girilerek, sinire bası yapan kan damarı bulunur ve araya teflondan yapılmış süngerimsi bir yastıkçık konularak damar sinirden nazikçe uzaklaştırılır. Başarı oranı %80-90’ın üzerindedir ve hastalığın nedenini ortadan kaldırmaya yönelik tek tedavidir.

• Radyocerrahi (Gamma Knife, CyberKnife): Cerrahi bir kesi olmadan, hedeflenmiş yüksek doz radyasyon ışınlarının sinir köküne odaklanması işlemidir. Sinirde küçük bir hasar oluşturarak ağrı sinyallerinin iletimini bloke eder. Etkisi birkaç hafta veya ay içinde ortaya çıkar. MVD’ye uygun olmayan veya cerrahi riskleri yüksek olan hastalar için iyi bir alternatiftir.

• Perkütan Prosedürler: Yanak üzerinden bir iğne ile sinirin ilgili ganglionuna (sinir düğümü) ulaşılarak yapılan ablatif (tahrip edici) işlemlerdir. Gliserol enjeksiyonu, balon kompresyonu ve radyofrekans termokoagülasyon gibi çeşitleri vardır. Etkileri genellikle MVD kadar uzun süreli değildir ve yüzde his kusuru gibi yan etki riski daha yüksektir.