peroneal sinir
tuzaklanması

Yürürken ayağınızın takıldığını, parmak uçlarınızı ve bileğinizi yerden kaldıramadığınızı ve adım atarken ayağınızı yerde sürümek zorunda kaldığınızı fark ettiniz oldukça korkutucu ve ani gelişen duruma “Düşük Ayak” denir. Bu durumun en yaygın nedenlerinden birisi lomber disk hernisidir. Bu durumun arkasındaki en yaygın diğer nedenlerden birisi de, dizin hemen yan tarafındaki hassas bir sinirin sıkışmasıdır yani Peroneal Sinir Tuzaklanması. Bu, genellikle bel fıtığı ile karıştırılsa da, sorun belde değildir. Belden çıkıp bacaklara giden sinir, dizin yanında keskin bir virajdan geçerken baskı altında kalabilir, ve bu durum bacaklardaki en sık görülen sinir sıkışması türüdür. Bu yazıda, peroneal sinir tuzaklanmasının anatomik yapısını, yaygın nedenlerini, belirtilerini ve ayağınızın kontrolünü yeniden kazanmak için modern tıbbın sunduğu tedavi yöntemlerini inceleyeceğiz.

Peroneal Sinir Neden Bu Kadar Savunmasız?

Peroneal sinir, bacağa giden siyatik sinirin iki büyük dalından biridir. Dizimizin dış-yan tarafında, “fibula başı” adı verilen kemik çıkıntısının hemen arkasından ve etrafından döner. Bu noktada sinir, adeta keskin bir virajdan geçen hassas bir kablo gibidir; yüzeye çok yakındır ve üzerinde onu koruyacak kalın bir kas veya yağ dokusu tabakası yoktur. İşte bu anatomik konum, peroneal siniri basıya ve travmaya karşı son derece savunmasız hale getirir. Bu virajı geçtikten sonra sinir, ayağı ve parmakları yukarı doğru kaldırmamızı sağlayan kasları innerve eder ve ayağın üst yüzünün duyusunu kontrol eden dallara ayrılır.

Peroneal Sinir Tuzaklanması, sinirin tam da bu fibula başı seviyesindeki hassas virajdan geçerken, dışarıdan gelen bir bası veya gerilme nedeniyle sıkışması ve fonksiyonunu geçici veya kalıcı olarak kaybetmesi durumudur. Peroneal sinir tuzaklanması, alt ekstremitenin en sık görülen tuzak nöropatisidir; en tipik sıkışma yeri fibula başı/boynu çevresidir. Klinik olarak dorsifleksiyon zayıflığı (düşük ayak), ayak bileği dış–ön yüzde uyuşma/karıncalanma ve bacak bacak üstüne atma, uzun süre çömelme gibi hareketler ile şikayetlerde kötüleşme meydana gelir.

Peroneal Sinir Tuzaklanması Nedenleri

Peroneal sinir sıkışmasının nedenleri genellikle şaşırtıcı derecede basit ve günlük hayat alışkanlıklarımızla ilişkilidir:

1. En sık görülen neden Dışarıdan Basıdır.

   • Bacak Bacak Üstüne Atma Alışkanlığı: Bu, en klasik nedendir. Bacak bacak üstüne atıldığında, alttaki bacağın fibula başı, üstteki bacağın dizi tarafından doğrudan bir basıya maruz kalır.

   • Uzun Süreli Çömelme veya Diz Çökme: Bahçe işleri, yer seramiği döşeme gibi işlerde uzun süre çömelerek çalışmak basıya neden olabilir.

   • Sıkı Alçılar, Dizlikler veya Çizmeler: Dizin hemen altına kadar uzanan ve o bölgeyi sıkan her türlü alçı, ortez veya hatta sıkı bir bot bu duruma yol açabilir.

   • Yatak Pozisyonu: Özellikle zayıf ve yatağa bağımlı hastalarda, yan yatarken bacağın dış kısmının yatağa uzun süre temas etmesi de nedenlerden birisi olabilir.

   • Ayağın Sürekli Bir Yere Yaslanılması: Özellikle şöförler ya da ofis çalışanları gibi oturarak çalışan kişilerin ayaklarının dış kısmını tam diz hizasından bir yere yaslayarak uzun süre bası altında bırakmaları da bir neden olabilir.

2. Travma: Dizin dış yanına gelen doğrudan darbeler, diz çıkıkları veya fibula başı kırıkları sinire hasar verebilir.

3. Ani ve Fazla Kilo Kaybı: Hızlı bir şekilde çok kilo veren kişilerde, sinirin etrafındaki koruyucu yağ yastıkçığı erir ve sinir basıya daha açık hale gelir.

4. Diğer Nedenler: Sinir üzerinde yer kaplayan bir ganglion kisti, diyabet gibi sinirleri hassaslaştıran sistemik hastalıklar veya uzun süren cerrahi operasyonlarda hastanın pozisyonuna bağlı bası da diğer nedenler arasında sayılabilir.

Belirtiler ve Tanı

Peroneal sinir sıkışmasının belirtileri genellikle ani başlar ve oldukça tipiktir:

• En Tipik Belirti: “Düşük Ayak”: Bu durum, motor sinir liflerinin etkilendiğini gösteren en önemli bulgudur. Hasta, ayak bileğini ve parmaklarını yukarı doğru kaldıramaz (dorsifleksiyon yapamaz). Bu durum, yürüyüşü belirgin şekilde bozar. Hasta, yürürken parmak uçları yere takılmasın diye, etkilenen bacağını normalden daha yukarı, adeta bir leylek gibi kaldırarak adım atar.

• Duyu Kaybı: Ayağın üst yüzünde (ayakkabı bağcıklarının olduğu bölge) ve bacağın dış-yan yüzünde uyuşma, hissizlik veya karıncalanma olması.

• Ağrı: Genellikle ön planda değildir, ancak dizin yan tarafında ağrı veya hassasiyet olabilir.

Tanı Süreci

• Fizik Muayene: Hekim, kas gücünü (özellikle ayak bileğini yukarı kaldırma) ve duyu kaybının yerini detaylı olarak değerlendirir. Fibula başının üzerine hafifçe vurulduğunda, ayağa doğru elektriklenme hissi olması (Tinel belirtisi) sıkışmanın o bölgede olduğunu doğrular.

• Elektromiyografi (EMG): Bu test, tanıyı kesinleştirmek, sıkışmanın tam olarak fibula başı seviyesinde olduğunu kanıtlamak (bel fıtığından ayırmak) ve en önemlisi, sinirdeki hasarın derecesini (hafif, orta, şiddetli) objektif olarak belirlemek için “altın standart”tır. Hasarın derecesi, iyileşme potansiyeli (prognoz) ve tedavi planı hakkında en değerli bilgiyi verir. Fibula başı seviyesinde iletimin yavaşlaması ya da bloklanması, aksonal etkilenme derecesini belirlemede ve L5 radikülopatisinden ayrım için gereklidir.

• Ultrason (USG): Fibula başında median sinir benzeri CSA ölçümü tanıyı destekler. Eşik değer ~0,115 cm² (≈11,5 mm²) için %80 duyarlılık / %99 özgüllük rapor edilmiştir. Normatif CSA çalışmaları, alt ekstremite sinirlerinde merkez/ırk/cihaz farklarına bağlı eşiklerin değişebileceğini gösterilmiştir.

• MR: İntranöral ganglion kisti ve articular dal–eklem bağlantısını göstermede oldukça faydalıdır. Cerrahi planlamada eklem ilişkisi ve olası bir lezyonun tespiti için değerlidir. 

Tedavi Seçenekleri

İyi haber şu ki, Peroneal Sinir Tuzaklanması vakalarının büyük çoğunluğu, özellikle altta yatan neden basit bir bası ise, konservatif (ameliyatsız) tedavi ile tamamen veya tama yakın düzelir. Dış bası ya da pozisyon kaynaklı olgularda basının kaldırılması ile haftalar–aylar içinde belirgin düzelme görülebilir. Persistan motor defisit veya şiddetli aksonal hasarda konservatif tedaviler ile iyileşme daha sınırlı olur.

1. Konservatif Tedaviler

• Nedeni Ortadan Kaldırmak: Tedavinin ilk ve en önemli adımıdır. Eğer sorun bacak bacak üstüne atmaksa, bu alışkanlıktan vazgeçilmelidir. Eğer sorun uzun süreli çömelmekse, çalışma pozisyonu değiştirilmelidir. Bası ortadan kalktığında, sinir genellikle kendi kendine iyileşmeye başlar.

• Ayak Bileği-Ayak Ortezi (AFO – Ankle-Foot Orthosis): Düşük ayak nedeniyle yürüme güçlüğü çeken hastalara, ayağı 90 derece pozisyonunda destekleyen, plastik bir AFO verilir. Bu cihaz, hastanın yürürken ayağının yere takılmasını önler, güvenli bir yürüyüş sağlar ve sinir iyileşene kadar fonksiyonel bir destek görevi görür.

• Fizik Tedavi: Sinir iyileşmeye başladığında, ayak bileği ve bacak kaslarını güçlendirmek, eklem hareket açıklığını korumak ve yürüme paternini yeniden eğitmek için fizik tedavi ve rehabilitasyon çok önemlidir.

2. Cerrahi Tedavi (Sinir Serbestleştirme)

Cerrahi, sadece belirli durumlarda ve genellikle konservatif tedavinin başarısız olduğu vakalarda düşünülür:

• Endikasyonlar:

  • Sıkışmaya neden olan ve görüntülemede (MRG veya ultrason) saptanmış bir kitle (ganglion kisti gibi) varlığı önemli bir cerrahi endikasyondur.

  • Sinirin kesilmesi veya ciddi şekilde hasar görmesiyle sonuçlanan açık bir travma veya kırık durumlarında cerrahi gerekebilir.

  • En az 3-4 aylık etkili bir konservatif tedaviye rağmen, EMG’de düzelme bulgusu olmayan ve klinik olarak ilerleyici güç kaybı devam eden hastalar da cerrahi tedavi önemli bir seçenektir.

• Prosedür: Ameliyat, dizin yan tarafından yapılan küçük bir kesi ile, sinirin fibula başı etrafında geçtiği fibröz tünelin açılarak sinirin serbestleştirilmesi (dekompresyon) işlemidir.